Monday, September 20, 2021

जनन मरण भय हरण करी परी

 {Disclaimer: नास्तिक, पुनर्जन्मावर, कर्मसिध्दांतावर विश्वास नसणार्यांनी मला माफ करावे. पोस्ट तुमच्यासाठी नाही रे बाबांनो.

संतकवी दासगणूंनी श्रीगजाननविजय ग्रंथात लिहील्याप्रमाणे
"ब्रम्हज्ञान सांगणे त्याला, ज्यासी अनुताप पूर्ण झाला,
उगीच तर्कटी वात्रटाला,
स्फोट त्याचा करू नये."
या सिध्दांतावर पहिल्यापासून चालतोय. तुमचे चार्वाक तत्वज्ञान (Eat drink and be merry, ऋणम कृत्वा घृतम पिबेत वगैरे) तुमच्याजवळ सुरक्षित असू द्यात.}
घरी बाप्पा आले की त्या दहा दिवसात,
शारदीय नवरात्रातल्या नऊ दिवसात आणि
चैत्र नवरात्रातल्या नऊ दिवसात घरच्या सायंकालीन नित्योपासनेनंतर भजनाची पाच पदे म्हणायची असा आम्ही दंडक घातला आणि गेल्या ३ वर्षांपासून तो पाळल्याही जातोय. कधी कुणी अभ्यागत / अतिथी सोबत असले तर असले नाहीतर आम्ही तिघेही मोठ्या आनंदाने ही भजनसेवा परमेश्वरासमोर सादर करतोच.
आमच्या गुरूमहाराजांकडे गेल्या ५० वर्षांपेक्षा जास्त काळाहून दर गुरूवारी भजनाची अखंडित परंपरा आहे त्यामुळे अक्षरशः शेकडो भजने उपलब्ध आहेत. त्यातली बहुतांशी पाठही झालेली आहेत.
आज त्यातल्याच एका भजनाच्या ओळीवर मनात चिंतन सुरू झाले. ती ओळ होती,
"जनन मरण भय हरण करी परी, चरणी शरण दृढ केशव किंकर"
आपल्या सर्वांनाच या जीवनात मरणभय असतेच. मृत्यु कधी येईल ? कुठे येईल ? कसा येईल ? या भितीतच आपण जगत असतो पण इथे संतांना जननभय असल्याचे जाणवते.
खोलवर विचार केला तर हे जननभय मृत्युभयापेक्षा जास्त भीषण आहे असे आपल्या लक्षात येईल. ८४ लक्ष योनींमधून फिरून आल्यानंतर आज आपल्याला मानवजन्म प्राप्त झालाय, उत्तम संस्कारमय घरात जन्म झालाय, कुटुंब, मित्रमैत्रिणी, सखेसोबती उत्तम मिळालेत पण हे सगळे पुढल्या जन्मी असेच मिळेल ? याची खात्री काय ? या जन्मातल्या चांगल्या वाईट कर्मांचा भार पुढल्या जन्मी वहावा लागला आणि पुढला जन्म सध्यापेक्षाही चांगला किंवा वाईट मिळाला तरी पुढल्या जन्मी बुध्दी सात्विक, ईश्वरपरायणच असेल याची खात्री ती काय ?
संतांना वाटणारी ती ही "जननभीती" म्हणूनच संतांनी या जन्मानंतरच "पांडुरंगा, तुझ्या चरणांशी अक्षय्य जागा दे." अशी एकच मागणी केलीय.
आपण पुराणांकडे पाहिले तर राक्षसांना कायम मरणभीती आहे. म्हणून मरणापासून वाचण्यासाठी त्यांनी विविध देवांकडून मृत्यु टाळण्यासंबंधी विविध वर मागून घेतलेले आढळतात.
तर संतांना, याच्या अगदी उलट, पुढल्या जन्माचीच भीती. म्हणून या जन्मातच त्यांनी परिपूर्णता गाठून अक्षय्य भगवंताचाच कायमचा आश्रय घेतलेला दिसतो. "पुनरपि संसारा येणे नाही" ही संतांची भूमिका.
भजनांमधले साधे साधे शब्दही चिंतनीय असतात आणि शांत चित्ताने त्यात डोकावलोत तर त्यांच्या गर्भातला अर्थही आपल्याला कळतो याचे प्रत्यंतर.
- राम प्रकाश किन्हीकर

Sunday, September 19, 2021

Application of Finite Element Method to reduce stress level of family members.

 घरी कुठलेही कुळाचाराचे सण असलेत की गृहस्वामिनीला पॅनिक व्हायला होतं. हा सण पार पाडेपर्यंत त्या सगळ्या अगदी सज्ज अवस्थेतच असतात, रोज दिसणार्या याच स्त्रिया, पण या ८ - १० दिवसात अगदी वेगळ्याच होऊन जातात. माझ्या आईच्याही बाबतीत मला हाच अनुभव आहे आणि गेल्या १५ वर्षांपासून (आमच्याकडे कुळाचाराच्या महालक्ष्म्या आल्यानंतर) माझ्या सौभाग्यवतीचेही असे पॅनिक होणे बघतोय.

उत्सव पार पडेपर्यंत, तो कसा पार पडेल ? सगळे नीट होईल की नाही ? या प्रचंड काळजीत घरातल्या कर्त्या स्त्रिया असतात आणि उत्सव आटोपला की एकदम ताणलेल्या रबराचा ताण सुटून सरळ झाल्यासारखे त्या ताणाच्या एकदम सुटण्यामुळे स्वतःची तब्येत बिघडवून घेतात.
अनेक वर्षांपासून या घटनेचा मी केवळ मूक साक्षीदार आहे. पण २०१९ मधे मला यावर उपाय सुचला.
मुलांना Finite Element Methods शिकवताना Discretization (एखाद्या कामाचे जमेल तेवढ्या छोट्या गोष्टींमध्ये तुकडे करणे) ही पहिली स्टेप आपण शिकवलेली असते. त्याच प्रक्रियेचा आपण अवलंब करायला घेतो. अर्थात हा अवलंब करण्याआधी कुळाचाराची, त्याच्या तयारीची सगळी प्रक्रिया आतून समजून घ्यावी लागते नाहीतर कोरडेपणाने ही प्रक्रिया राबवली जाईल आणि त्या कार्याचा आत्माच हरवला जाईल.
या प्रक्रियेचा अवलंब करून, सुपत्नीला पॅनिक न होण्याचा धीर देत देत, आपण तिला मदत करू लागतो. एकापाठोपाठ एक कामे पध्दतशीरपणे आणि लीलया हातावेगळी होऊ लागतात. सुपत्नींची stress level आटोक्यात आल्याची लक्षणे दिसायला लागतात.
...आणि कळस तर तेव्हा होतो जेव्हा उत्सव आटोपल्यानंतर "यावर्षी उत्सव कसा पार पडला हे कळलंच नाही रे." अशी दाद गृहस्वामिनीकडून येते. आणि एका थेअरीला प्रॅक्टीकलमध्ये बदलून कुठे तरी उपयोगी पडल्याचे आत्मिक समाधान आपल्याला लाभते.
- कुठल्याही थेअरीला उपयुक्त प्रॅक्टीकलमध्ये बदलण्यासाठी आग्रही असलेला पंतोजी, रामशास्त्री.



भक्ताचे मनोव्यापार आणि भगवंताची रूपे

 मनापासून प्रार्थना करून बोलावल्यानंतर भगवतीच्या आगमनाच्या दिवशीचा त्यांच्या चेहेर्यांवरचा आनंद.




प्राणप्रतिष्ठापूर्वक षोडशोपचार पूजा करून, पंचदश संस्कारांप्रीत्यर्थ ॐ कार जपून केलेल्या पूजनानंतर आणि नैवेद्य निवेदन केल्यानंतरची आई जगदंबेच्या चेहेर्यावर आलेली तृप्ती.



विसर्जनाच्या दिवशी "यांतु देवगणाः सर्वे....पुनरागमनायच" म्हणताना आपल्या घशात आवंढा आलेला असतो त्यावेळी आलेले जगज्जननीच्या चेहेर्यावरचे व्याकुळ भाव.



भक्ताच्या मनोव्यापारांशी भगवंताची अशी नाळ जुळलेली असणे हेच आपल्या सण वारांचे खरे फलित.
मग महालक्ष्म्यांच्या या तीन दिवसांमध्ये १२५ चौरस फुटांच्या, मातीच्या भिंती आणि शेणाने सारवावे लागणार्या flooring वर अत्यंत चणचणीच्या आर्थिक परिस्थितीत आपल्या आईवडीलांनी अतिशय आनंदाने साजर्या केलेल्या महालक्ष्म्या आठवतात. उपाशीपोटी फुलोरा करायचा असल्याने सकाळची शाळा करून संध्याकाळपर्यंत उपाशी राहून फुलोरा करून पहिल्या वर्षी महालक्ष्म्या मांडण्याचे कार्य सुकर करून देणारी आपली दिवंगत आत्या आठवते. दरवेळी नैवेद्य प्रसाद करताना त्या त्या गोष्टींशी जुळलेल्या आठवणी दाटतात आणि दिवंगत आजी, आजोबा, वडीलांची आठवण येते.
श्रध्दापूर्वक स्मरण फक्त श्राध्दाच्याच दिवशी करायचे असते असे कुठाय ? अशा सणावारांमधूनही ते घडते आणि मग महालक्ष्मी आपल्या आईच्या रूपात दिसू लागते, तिची बाळं हे आपलेच सवंगडी वाटू लागतात आणि माहेरवाशिणीला निरोप देताना मन जड होऊन जातं.
कन्यारत्नाच्या लग्नाला अजून अर्धे तप तरी वेळ आहे पण तोपर्यंत माहेरवाशिण कन्येची पाठवणी करण्याचा प्रसंग या उत्सवांमधूनच अनुभवायचा असतो.
ताई, पुन्हा लवकर परतून ये बाई.
- श्रुतीस्मृती पुराणोक्त पूजेइतकाच भावपूर्ण आळवणीवर विश्वास असणारा एक व्याकुळ भक्त, राम प्रकाश किन्हीकर.

Sunday, September 12, 2021

अध्यात्म, बिगरी यत्ता आणि परीक्षा.

 


आजचा हा ब्रम्हचैतन्य विचार पाहिला आणि स्वतः त्या कसोटीवर उतरतोय की नाही हे तोलून पाहता आले.

विचार असा आहे,
"परमार्थातल्या माणसाने दैन्यवाणे असता कामा नये. पैसा असेल तर त्याने रोज श्रीखंड पुरी खावी. पण जर उद्या उपास घडला तर मात्र आजच्या पक्वान्नांची आठवण होता कामा नये."
गेले १५ दिवस काही छोट्याश्या तांत्रिक कारणामुळे कार बंद आहे. दरम्यान महाविद्यालयात UGC Autonomy committee ची visit असल्याने कामांची गडबड होती. शनिवार रविवारी सुध्दा कामांच्या धांदलीमुळे गाडी सर्व्हिसिंगला टाकणे झालेच नाही.
या दरम्यान १६ किमी दूर असलेल्या महाविद्यालयात दोन तीन दिवस दुचाकीने गेलो. पण त्याच मार्गावर "आपली बस" (नागपूर शहर बस) चांगल्या frequency ने आणि महत्वाचे म्हणजे दुचाकीपेक्षा जलद गतीने जाताना दिसल्यात. मग गेला आठवडाभर आपली बसने महाविद्यालयापर्यंतचा प्रवास बसने घडला. कधीकधी एखाद्या महाविद्यालयीन सहकार्याने बसची वाट बघताना आणि बसमधून उतरून महविद्यालयापर्यंत जाताना बघितले तर त्यांच्या आलिशान गाड्यांमधून लिफ्टही दिली.
बसमधून प्रवास करताना सहज मनाचा धांडोळा घेतला. आलिशान कारमधल्या गुबगुबीत सीटसवरून जाताना जेवढा आनंदी (किंवा जेवढा निराकार) होतो, तेवढाच आनंदी (किंवा तेवढाच निराकार) आपली बसच्या कुशन्स नसलेल्या फायबर सीटसवरून जातानाही होतो. मूळ उद्देश होता एका जागेवरून दुसर्या जागेवर वेळेत पोहोचणे. तो साध्य होण्याशी मतलब. मग त्यासाठी वेगवेगळे (वैधच हं) मार्ग अवलंबावे लागलेत तर त्या मार्गांमध्ये उजवे डावे कसे करावे ?
अध्यात्मात माणसाच्या व्यक्तिमत्वाची परीक्षा होत असते ती अशी. ही व्यक्ती गेले वर्षभर दोन विविध फेसबुक ग्रुप्सवर "आजचा ब्रम्हचैतन्य विचार" प्रसारित करीत असते, स्वतःच्या व्हाॅटसॅप स्टेटसवरही तोच विचार असतो. मग ती व्यक्ती तो विचार जगतेय की नाही ? याबद्दल श्रीमहाराजांना, परमेश्वराला परीक्षा घ्यावीशी वाटली याच्यात दुःख कसले ? उलट आपली निवड या परीक्षेसाठी झाली याचाच अर्थ श्रीमहाराजांचे, परमेश्वराचे आपल्याकडे लक्ष आहे हा आनंदच आहे.
याप्रसंगी कबीरजी आठवतात,
"मुझे जो कराना था पथ पार,
बिठाएँ उसपर भूत पिशाच्च,
रचाएँ उसमें गहरे गर्न,
और फिर करने आया जाँच."
या जाँचच्या निमित्ताने तरी तो आपल्याला भेटेल की नाही ? अहो आपली सगळी धडपड यासाठीच आहे की नाही ? तो भेटावा यासाठी सगळा आटापिटा. ही गाडी, तो बंगला, हे शरीर, ही बुध्दी ही सगळी त्याच्या प्राप्तीची साधने. कुठल्याही कारणाने तो भेटला म्हणजे झाले. मग परीक्षक म्हणून भेटला तर कशाला घाबरावे ?
- शिक्षकदिनी एका सर्वशक्तिमान शिक्षक, परीक्षकाची वाट बघणारा एक आज्ञाधारक आणि अध्यात्मातल्या बिगरी (आजकालचे k.g. हो) यत्तेतला विद्यार्थी, कुमार राम प्रकाश किन्हीकर.

Saturday, September 11, 2021

ऋषीपंचमी, ऋषींची भाजी, देवधानाचे तांदुळ. एक स्मरणरंजन

 ऋषीपंचमी आली म्हणजे महाल नगारखान्यासमोरच्या बाजारात मिळणारी ऋषींची भाजी (बैलाच्या मेहेनतीशिवाय पिकलेली / पिकवलेली भाजी) आणि देवधानाचे तांदुळ आठवतातच.

आदल्या दिवशी गणेशचतुर्थीनिमित्त मोदकांवर आडवा हात आपण मारलेला असतो. मग दुसर्या दिवशी आपली आई, आजी, मावश्या यांना ऋषीपंचमीचा उपास असतो तेव्हा साध्याशाच गंजीत रटरटून शिजलेल्या देवधानाच्या तांदुळाच्या भाताचा तो विशिष्ट सुवास घरात घमघमत असतो. मी आजवर या तांदळाला कुकरमध्ये शिजवलेले बघितलेले नाही. तो कायम गंजातच शिजवतात.
आणि भातासोबत असते ते कवडीचे दही आणि सैंधव मीठ. सोबतच ही साधीशीच उकडलेली, सैंधव मीठ, मिरच्या वगैरे घालून केलेली मिश्र भाजी. आषाढी पौर्णिमेपासून सुरू होणार्या या संपूर्ण सणावारांच्या मौसमातल्या पुरणावरणाच्या आणि तळणाच्या साग्रसंगीत स्वयंपाकांवर ही ऋषीपंचमीची भाजी म्हणजे एक उत्तम उतारा असावा. कारण आपली आई, मावश्या, बायको, मेव्हण्या, मुली, भाच्या ही मंडळी या उतार्याने पुन्हा टणटणीत होतात आणि पार कार्तिक महिन्यापर्यंतच्या सणांसाठी उत्साहाने कंबर कसतात.
ऋषीपंचमीची भाजी हा अनंत वर्षांपासून स्त्रियांचाच विशेषाधिकार आहे, बरं का ! ऋषीपंचमीचा उपवास करणारा पुरूष मी अजून बघितलेला नाही. या १०० % आरक्षणाबद्दल अजूनपर्यंत कुणीही तक्रार वगैरे केलेली नाही. पण मग त्यातून पळवाटा काढत आमच्यासारखी लबाड मंडळी त्या देवधानाच्या तांदळाचा भात, दही आणि ती उकडलेली, साधीशीच पण तरीही अत्यंत चविष्ट लागणारी मिश्र भाजी मिळावी म्हणून घरातल्या कर्त्या स्त्रियांच्या मागेमागे घुटमळून आपली जिव्हातृप्ती करून घेत असतातच.
तर वर्षभरात एकदाच येणारी ही पर्वणी म्हणजे ऋषीपंचमीची भाजी. यावर्षी ही पर्वणी चुकवू नका रे भावाबहिणींनो.
- इसवीसन २००० मध्ये ऋषी होण्याचे जवळजवळ नक्की केलेला (पण मार्च २००० मध्ये लग्ननिश्चिती झाल्यानंतर संसारी गृहस्थ झालेला) एक वेषधारी, रामप्यारे प्रकाशात्मज.

Friday, September 10, 2021

भाषेचा लहेजा, संस्कृती , सैराट आणि फ़ॅंड्री

 प्रत्येक भागातल्या भाषेचा लहेजा पूर्णपणे जाणून घेतल्याशिवाय त्या त्या भागातल्या माणसांविषयी, संस्कृतीविषयी गैरसमज करून घेऊ नयेत, हेच खरे.

१९८९ ते १९९३ कराडला होतो. तेव्हा आमच्या काॅलेजला असलेली सोलापूर - बार्शी - टेंभुर्णीची मित्रमंडळी सहज बोलताना - बोलावताना सुध्दा "ए ssss किन्हीकर, ये की लगा" अशी साद घालायची तेव्हा सुरूवातीला ही मुले त्या 'ए' नंतरच्या हेलामुळे उर्मट वाटायचीत. त्यांचा रागच यायचा.
पण २०१२ मध्ये सोलापूर जिल्ह्यातल्या सांगोल्यात गेलो आणि त्या हेल काढून बोलण्यामागचा प्रेमळ भाव समजला. तिथल्या मुक्कामात आम्हीही ती बोलीभाषा आत्मसात केली.
तशी काहीशी भावना आत्ता माझी दिल्लीकरांविषयी आहे. ते हरियाणवी हेल, त्यातल्या टिपीकल शिव्या आणि बोलण्यात जाणवणारा shear arrogance. आजतरी हे वेगळं वाटतय खरं. कुणास ठाऊक पुढल्या आयुष्यात दिल्लीत, हरियाणा पंजाबात, काही महिने / वर्षे मुक्काम होईलही. मग तिथली संस्कृती, भाषा, लहेजा आदि समजून घेता येईल.
पण सांगोला - सोलापूरच्या भाषेचा एक उत्तम परिणाम असा झाला की आम्हाला सैराट सिनेमातले सगळे संवाद अगदी स्पष्ट कळले आणि त्यामुळे नागराजअण्णाच्या दिग्दर्शनातले बारकावे समजून घेता आलेत. सिनेमात दिसणारी करमाळा, जेऊर, उजनी ही स्थळे नेहमीच्या जाण्यायेण्याच्याच रस्त्यावरील. त्यामुळे सिनेमाविषयी आणखी आत्मीयता वाढली. हा सिनेमा 'आपल्या' मातीतला वाटू लागला.
बर्याच नागपूरकर किंवा वैदर्भिय मंडळींना त्या भाषेच्या लहेजा अभावी तो सिनेमा कळलाच नाही आणि म्हणून आवडला नाही.
सैराट बघितल्यानंतर दूरचित्रवाणीवर "फँड्री" पाहिला. पूर्वी हा सिनेमा दोनतीनदा कुठल्या ना कुठल्या चॅनेलवर बघायला मिळत होता पण आम्हाला त्याची महती न कळल्याने चॅनेल बदलल्या जात होते. पण नंतर बघितल्यावर मला सैराटपेक्षाही "फँड्री" जास्त आवडला. त्यातली कलात्मकता काळजाला भिडणारी आहे. दिग्दर्शक म्हणून नागराजअण्णा किती ग्रेट आहे याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे "फँड्री"
आज हे आठवण्याचे कारण म्हणजे आमचा आवाज गेल्या दोनतीन दिवसांपासून टप्प्याटप्प्याने बसत चाललाय. आज श्रीगणेश मूर्ती घेऊन येताना बोलण्याचा प्रयत्न केला तर सुकन्या पटकन म्हणाली, "बाबा तुझा अगदी 'जब्या' झालाय." आवाज फुटत नसतानाही मी आणि तिची आई खो खो हसत सुटलो.
१२ गावचे पाणी पिऊन आल्याचा हा परिणाम. आपण आपलेच समृध्द होत जातो.
या १२ गावचे पाणी पाण्याच्या फुशारकीनंतर झालेल्या एका फजितीची कथा - नंतर कधीतरी.
- नागपुरातला जांबुवंत उर्फ जब्या, जितेंद्रकुमार चैत्रे.

Tuesday, August 31, 2021

व्योमातून उडताना, ओढीतसे मज घरटे

पूर्वी घरोघरी टी व्ही, टेपरेकाॅर्डर वगैरे नसत. १०- १२ घरांमागे एखाद्या घरी टेपरेकाॅर्डर / ग्रामोफोन / डिस्क (LP) प्लेयर असे.

तेव्हा त्या त्या घरांमधून विशिष्टच वेळेला विशिष्ट गाणी लावण्याचा त्या घरात दंडक असायचा असे माझे निरीक्षण आहे.
इतवारीतल्या आम्ही रहात असलेल्या कुहीकर वाड्यासमोर कापकरांचा एक वाडा होता. कापकरांकडल्या डिस्कप्लेयरवर रोज सकाळी बरोबर ८ वाजता "ॐ जय जगदीश हरे" ही आर्ती नित्यनियम असल्याप्रमाणे लागायचीच.
चंद्रपूरला आमच्या आजोळसमोर असलेल्या रघुनाथराव देवांच्या घरी रोज पहाटे पाचला एम एस सुब्बालक्ष्मी अम्मांचे "श्रीव्यंकटेश सुप्रभातम" लागायचेच. आजोळी गच्चीवर झोपलो असताना खूप वेळा पहाटे हे एका विशिष्ट लयीतले सूर ऐकतच आम्ही जागे होत असू.
आज प्रत्येकाच्या हातात असंख्य गाणी असलेले यंत्र (मोबाईल) आहे. नवीन नवीन मोबाईल असताना आपण त्यात आपल्या आवडीची भरपूर गाणी टाकूनही घेतो. विशिष्ट वेळी ही विशिष्ट गाणी ऐकून आपण स्वतःला आपल्या बालपणाशी जोडून घेण्याचा विचारही करतो. पण २ - ३ दिवसांनंतर आपला हा नित्यक्रम खंडीत होतो. मग वर्षानुवर्षे नित्यक्रमाने त्याच वेळी तीच गाणी / स्तोत्रे लावणार्या आपल्या पूर्वसूरींचे अपार कौतुक वाटते.
"Law of dimishing utility value" प्रत्ययाला येतो तो असा.
कुसुमाग्रज लिहूनच गेलेयत ना
"व्योमातून उडताना, ओढीतसे मज घरटे. आणि उबेत त्या घरट्याच्या क्षुद्र तेच मज गमते."
- नियमितपणाचा चाहता आणि गाण्यांचा दर्दी, इस्टमनकलर राम.