18/09/2026
आज सकाळपासूनच (तसे तर काल संध्याकाळपासूनच) मनात अपार खिन्नता दाटून आली होती. तशी ती गेल्या ४ वर्षांपासून या दिवसांमध्ये मनात येतेच.
१९७७ पासून आमच्याकडे असलेल्या महालक्ष्म्यांच्या सणात, ज्येष्ठा कनिष्ठा गौरी व्रतात गेली ४ वर्षे सुपत्नी नसल्याने खंड पडलाय. या दिवसांमध्ये मनात अपार उत्साह असायचा, कामे करण्याचा उरक असायचा, घरात दिवाळीपेक्षाही अधिक उत्साहाचे वातावरण असायचे.
पण पहिल्यांदा वडील गेलेत, मग आई आणि त्यानंतर लगेचच सुपत्नीही अचानक निवर्तली. या उत्सवाचा इतका मोठा उरक आणि तयारी बघता आम्हा बापलेकांकडून हे होणे शक्य नव्हते. गेली चार वर्षे या पारंपारिक व्रतात खंड पडलाय. पण अजूनही हे दिवस आलेत की जुन्या अनेक आठवणींचे मोहोळ भूतकाळातून उठते आणि वर्तमानात आपल्या मनाला चावून चावून त्याच्या चिंधड्या चिंधड्या करते. कालपासून अशाच विध्द, खिन्न मनाने मी वावरत होतो.
आज घरी स्वयंपाक सुध्दा करावासा वाटेना. मग घराजवळच असलेल्या आणि साधे, ताजे आणि शुध्द मराठी थाळी पोटभर देणार्या भोजनालयात जाऊन बसलो. तिथे कायम गर्दी असल्याने एकच टेबल अनेकविध जणांसह वाटून घ्यावे लागते.
मी जिथे बसलो त्याच टेबलवर माझ्या अगदी समोर एक माझ्यापेक्षा कमी वयाचा तरूण बसला होता. किडकिडीत शरीरयष्टीचा, खोल गेलेल्या डोळ्यांचा, साधेसे कपडे अंगावर असलेला.
माझे ताट येईपर्यंत मी बाजूच्या काचेतून बाहेर रस्त्यावर नजर टाकत होतो. एक अॅक्टीव्हा त्या भोजनालयासमोर थांबली. सुरेख, सुंदर नवरा बायको आत आलेत. नवरा माझ्याशेजारी आणि अगदी नवर्यासमोर त्याची सुपत्नी बसून जेवणथाळीची वाट बघू लागलेत. दोघांचेही कपडे अगदी टापटिपीचे होते. त्या स्त्री च्या अंगाखांद्यावर भरपूर दागिनेही होते. एकंदर सुखवस्तू, संपन्न जोडपे होते.
आमच्या थाळ्या पुढ्यात आल्यात तोवर बाहेर एक क्रेटा येऊन थांबली आणि त्यातून अत्यंत साध्या, थोड्या मळलेल्या, चुरगळलेल्या कपड्यांतले, क्रेटातल्या प्रवाशांना विजोड वाटावे असे एक जोडपे उतरले. भोजनालय अगदी फुल्ल असल्याने ते दोघेही आमच्याच टेबलवर येऊन बसलेत. माझ्याशेजारच्या छान कपड्यातल्या पुरूषाशेजारी तो पुरूष आणि त्याच्या अगदी समोर त्याची ती बायको. आमचे टेबल आता पूर्णपणे भरले. सगळ्यांच्या थाळ्या पटकन आल्यात. हातातोंडाची लढाई लढत पटापट सगळ्यांचे भोजन सुरू झाले. भोजन नेहेमीप्रमाणेच साधे, ताजे आणि सुग्रास होते.
माझे भोजन आटोपले, सोबतच दोन्हीही जोडप्यांची भोजने आटोपली आम्ही हात धुवायला उठलोत सुध्दा, पण माझ्यासमोर बसलेल्या तरूणाच्या जेवणाचे मध्यंतर सुध्दा व्हायचे होते हे माझ्या लक्षात आले. जेवत असताना दुसर्याच्या ताटाकडे, खाण्याकडे मुद्दाम लक्ष देऊ नये असा एक सभ्यतेचा संकेत आहे पण मुद्दाम लक्ष न देतासुध्दा मला आपोआप जाणवले की समोरच्या तरूणाच्या शरीरयष्टीच्या मानाने त्याचे खाणे अवाढव्यच आहे.
हात तोंड धुवायला मी उठलो आणि आत्तापर्यंत माझ्या लक्षात न आलेली एक गोष्ट चटकन माझ्या दृष्टीस पडली आणि माझे डोळे पाणावले. त्या तरूणाचे उदर त्याच्या शरीरयष्टीच्या मानाने भलतेच लांब होते. मनाच्या अगदी खोल खोल आत जाणवले की अरे आपण ज्याच्या अथर्वशीर्षाची कायम सहस्रावर्तने करतो तो लंबोदर तर हाच. आपल्या कल्पनेतल्या रूपातच देवाने आपल्याला दर्शन द्यावे हा आपला अट्टाहासच आपल्याला अनेक अलौकिक अनुभवांपासून वंचित ठेवतो.
अंतर्मनात ही जाणीव झाल्यासरशी मी त्या दोन जोडप्यांकडे पुन्हा बघितले आणि जाणवले की अॅक्टीव्हावरून आलेले सुंदर कपड्यातले, दागदागिने घातलेले जोडपे म्हणजे ज्यांच्या सहस्रनामांचा उच्चार आपण रोज करतो ते भगवान विष्णु आणि पुत्र नसला तरी आपला अत्यंत लाडक्या असलेल्या लंबोदराच्या बाजूला बसून भोजन करणारी श्रीविष्णुंची सुपत्नी महालक्ष्मी आणि साध्या कपड्यातले पण क्रेटातून आलेले अत्यंत श्रीमंत जोडपे म्हणजे प्रत्यक्ष माता पार्वती आणि पिता श्रीशंकर. मनोमन नमस्कार केला. मनातली खिन्नता पार पळाली होती. वर्षानुवर्षे ज्यांची आराधना केली, ज्यांची सूक्ते गायली, सहस्रनामजप केलेत, अभिषेक केलेत, ज्यांना नैवेद्य दाखवून भोजनाचे निमंत्रण केले ती सगळी मंडळी आज माझ्या मनाच्या खिन्न अवस्थेत अगदी अनपेक्षितपणे माझ्या पंक्तीला जेवलेली होती. माझ्या मनातला भाव तसा होता. आणि भाव तसा देव यावर माझी पूर्ण श्रध्दा आहे.
वाॅशबेसिनवर चूळ भरल्यानंतर हात तोंड पुसायला खिशातला रूमाल काढला खरा पण हाता तोंडाच्या ओलाव्यापेक्षा तो माझ्या डोळ्यांमधून वाहणार्या अश्रूंच्या ओलाव्यानेच जास्त भिजला.
झाले, संपलेच ना आता इथले काम. मनुष्यजन्माला येऊन आता काय मिळवायचे राहिलेय इथे ? आपण आजवर करीत असलेल्या अनुष्ठानांची, व्रतांची, उपोषणांची सांगता आज झाली. आपण भरून पावलोत.
- "भाव तसा देव" यावर दृढ विश्वास असलेला आणि देव कुठल्याही रूपात आपली अनुभूती मनुष्यमात्रांना देऊ शकतो याचा अनुभव घेतलेला एक कृतकृत्य जीव, राम.
