Monday, April 12, 2021

एका (कधीही न पाहिलेल्या) स्वप्नाचा शेवट.

जीहाल मस्किन मै कुन ब रंजिस,

बेहाल हिजरा बेचारा दिल है.

सुनाई देती है जिस की धडकन,

तुम्हारा दिल या हमारा दिल है.


इ. स. १९८५ मध्ये आलेल्या गुलामी ( लिहीताना Ghulami. बाकी हे हिंदी फ़िल्लमवाले कुठल्याकुठल्या कुडमुड्या ज्योतिष्यांचे ऐकून स्वतःच्या आणि सिनेमांच्या स्पेलिंगमध्येही जो घोळ घालतात तो एका निराळ्या लेखाचा विषय आहे.) सिनेमातले हे गीत. तेव्हा आम्ही चांगले ८ व्या ९ व्या वर्गात होतो. ब-यापैकी हिंदी - संस्कृत शिकलेले होतो. पण तरीही यातले फ़क्त "सुनाई" , "तुम्हारा" , "हमारा" आणि "दिल" या चार शब्दांचे अर्थ आम्हाला त्याकाळी उमजत होते. बाकी शब्दांच्या बाबतीत आम्ही अक्षरशः अडाणी होतो. आणि या बाकी शब्दांचे अर्थ, ३५ वर्षांनंतर, आजही कळत नाहीत. मग कसे आमच्या हृदयात बॉलीवूडमध्ये हिरो वगैरे बनण्याची स्वप्ने उमटणार ? एक स्वप्न उमलण्यापूर्वीच त्याची अशी हत्या झाली तर काय त्या भयंकर शब्दांना ओवाळायचय ? 

बाकी बॉलीवूडमध्ये जा्वे असे वाटणारी आमची शरीरयष्टी नव्हती आणि घरचे वातावरणही नव्हते. आमचे वजन वयाच्या २५ व्या वर्षांपर्यंत ४० किलोग्रॅमचा आकडा ओलांडू शकले नव्हते. त्यामुळे हिरो सारखी पर्सनॅलिटी वगैरे करणे हे आमचे दूरदूरपर्यंत स्वप्नही नव्हते. आमच्या बालपणी सगळेच हिरो विपुल केशसंभार बाळगीत पण आमच्या घरी आमच्या केसांविषयी "कटिंग करायची तर लोकांनी विचारले पाहिजे काय रे परवाच मुंज झाली का ? इतके बारीक केस हवेत, असे धोरण. "केस वाढवून देवानंद होण्यापेक्षा, ज्ञान वाढवून विवेकानंद व्हा" हा उपदेश नुसता आमच्या शाळेच्या भिंतींवर टांगला होता असे नव्हे तर आमच्या पालकांच्या आणि शिक्षकांच्या अगदी मनावर कोरला गेला होता. त्यामुळे होईवरचे केस कान झाकेपर्यंत वाढवणे वगैरे थेर आम्हाला करायला मिळणे शक्यच नव्हते. (बाकी ते असे कान झाकणारे केस, तो बेलबॉटम पॅंट वगैरे घालून ते बच्चन, विनोद खन्नादि महानायकही त्याकाळी अगदी बेंगरूळ दिसायचेत हं. त्यांच्यापेक्षा घट्ट पांढरी पॅंट, चमचमणारा पांढरा शर्ट आणि त्यावर चकचकीत पांढरे शूज घालणारा जितेंद्र किंवा मिथून थोडेतरी सुसह्य व्हायचेत.) 

आमच्या बालपणी "मायापुरी" नामक बॉलीवुडला वाहिलेले आणि फ़क्त हेअर कटिंग सलूनमध्येच वाचायला मिळणारे एक नियतकालिक होते. मी कुणाच्याही घरी मोठ्या हौसेने "मायापुरी" चे सबस्क्रीप्शन घेतलेले पाहिले नाही. त्याकाळी कुठले नियतकालिक कुठे वाचल्या गेले पाहिजे याबद्दल लोकांच्या भूमिका अगदी स्पष्ट होत्या. जसे आज "नवाकाळ, पुण्यनगरी, संध्यानंद" (शेवटचा "द" पूर्ण म्हणायचा नाही बरका, नुसते आपले "संध्यानं") वगैरे दैनिके मुंबईच्या लोकलच्या प्रवासातच आणि शेजारच्याच्या पेपरात डोके खुपसून सामूहिक वाचली गेली तरच मजा येते. मुंबईतल्या कुठल्याही मल्टिनॅशनल कंपनीच्या ऑफ़िसमध्ये ही दैनिके वाचत बसलेले साहेब पहायला मिळणे अती विरळा.


 

त्या मायापुरीत ब-याचदा बॉलीवुडचा हिरो होण्यासाठीच्या Basic Qualifications (आपल्याच मनाने) छापलेल्या असत. त्यात त्या हिरो / हिरॉईनला वाहन चालवता येणे, घोड्यावर बसता येणे वगैरे आवश्यक आहे असे वर्णन असायचे. आमच्या बालपणी एकमेव वाहन म्हणजे आमची सायकल. स्कूटर वगैरे आयुष्यात बरीच उशीरा आली आणि कार चालवता येऊ लागली तोवर आमच्या अपत्यांची बॉलीवूडमध्ये प्रवेश करण्याची वेळ येऊन ठेपली होती. बरे घोड्यावर बसणे म्हणजे काय संकट आहे हे घोड्यावर बसल्याशिवाय कळत नाही. आमच्या बालपणी, एका लग्नात, असेच एक नाठाळ घोडे उधळल्यामुळे, वरातीतल्या नवरदेवाची काय बिकट अवस्था झाली होती याचे आम्ही साक्षीदार होतो. (तो नवरदेव बिचारा लग्नापूर्वी मारूतीरायाच्या दर्शनाला जाताना असे घोडे अचानक उधळल्यामुळे घोड्याच्या मानेला घट्ट मिठी मारून बसला होता. ती वरात मंगल कार्यालयात परत येईपर्यंत त्याच्या जिवात जीव नव्हता. म्हणून आमच्या लग्नातही आम्ही घोड्याऐवजी मित्राच्या गाडीत बसून मारूतीरायाच्या दर्शनाला जाणे निवडले होते. लग्नानंतर ब-याच वर्षांनी बायकोमुलीसोबत चिखलद-याला फ़िरायला गेलो असताना घोड्यावर बसण्याचा योग आला खरा. घोडेही बिचारे गरीब होते पण १५ मिनिटांच्या छोट्याशा स्वारीतही "हे प्रकरण आपल्याला झेपणारे नाही" याची कल्पना आली होती. थोडक्यात काय ? कार चालवणे आणि घोडेस्वारी करणे या दोन्ही गोष्टी अजिबातच येत नसल्याने (मायापुरी निकषांनुसार) आम्हाला बॉलीवुड प्रवेश मिळणार नव्हताच.

पण तरीही आमच्या घरी नाट्य, नकलांची परंपरा होती. माझे आजोबा कै. श्री. राजाभाऊ किन्हीकर विदर्भातले प्रख्यात नकलाकार होते. त्याबद्दल त्यांना शासकीय पेन्शनही मिळत असे. गणेशोत्सवात, दुर्गोत्सवात संपूर्ण दिवसचे दिवस ते "बुक्ड" असत. संपूर्ण विदर्भभर त्यांचा नकलांचा दौरा असे. त्यामुळे त्या परंपरेत आम्हीही अगदी पहिल्या वर्गापासून नाटके, नकला या क्षेत्रात पदार्पणकर्ते झालो होतो. त्याची पुढली पायरी म्हणजे बॉलीवुडमध्ये पदार्पण असे कदाचित झाले असते पण या भयानक उर्दूमिश्रित हिंदी शब्दांनी आमच्या स्वप्नांना बालपणीच सुरूंग लावला. "मकसद" हे सिनेमाचे नाव म्हणजे सिनेमा कशावर आहे ? याचा अंदाज लागेना हो. मराठीत "अबकडई" नावाचे एक नियतकालीक निघे. तसेच हे (एकमेकांशी अजिबात संबंध नसलेले) शब्द जोडून काहीतरी वेगळेपणा करण्याची त्या निर्मात्याची इच्छा असेल असे समजून आम्ही तो सिनेमा बघायला गेलो होतो. तसेच आणखीही सिनेमे म्हणजे "दीदार - ए - यार", "अफ़साना" वगैरे. उर्दू शब्द कळायची सोयच आमच्या बालपणी सोय नव्हती हो. आणि घरचे वातावरण काय विचारता ? "आप जैसा कोई मेरी जिंदगीमें आये, तो बाप बन जाये" हे गाणे आमच्या बालपणी आम्ही निरागसपणे म्हणत असताना आईने कानाखाली जाळ काढल्याचे अजूनही स्मरते. (तरी हे इतके उघड उघड अश्लील गाणे सिनेमात कसे ? हा प्रश्न आमच्या पौगंडावस्थेत आम्हाला पडल्याचेही बारीकसे स्मरते हो.) त्यात "बाप" नही "बात" शब्द आहे या सत्याचे आम्हाला फ़ार उशीरा आकलन झाले. त्याकाळी टेपरेकॉर्डर, रेडिओ सर्रास सगळीकडे नसल्याने कानावर पडलेली गाणी साठवून ठेवावी लागत. त्यातल्या शब्दांची उठाठेव, चिरफ़ाड करण्याइतपत ते गाणे ऐकायला मिळतच नसे.

बरे ते शब्द मनापर्यंत पोहोचायला त्या शब्दांचा अनुभव तर यायला हवा ना ? कधीही पंजाबात न गेलेल्या आणि तिथल्या ग्रामीण जीवनाशी मनापासून समरस न झालेल्या जीवाला, "औनी-पौनी यारियाँ तेरी बौनी-बौनी बेरियोँ तले, चप्पा चप्पा चरखा चले" या ओळींचा अर्थ कसा कळायचा ? शब्दांचा अनुभव यायला हवा. श्रावणातल्या अशाच एका पावसाळी सकाळी, डेक्कन एक्सप्रेसने, मुंबईवरून पुण्याला येताना घाटात एका बोगद्यातून बाहेर आल्यानंतर अचानक दिसलेल्या दृश्याने पाडगावकरांच्या "पाचूच्या हिरव्या माहेरी, ऊन हळदीचे आले" या ओळींची प्रतीती देणारा देखावा काही मिनीटेच का होईना बघायला मिळाला होता. तशी शब्दांची अनुभूती यायला हवी तर त्यांच्यावर प्रेम जडेल. नाहीतर "शब्द बापुडे केवळ वारा..." अशी अवस्था व्हायची. शब्द लिहीणा-याने ते ग्रेटच लिहीलेत पण ते समजण्यासाठी आपल्याला त्यांची अनुभूती तर यायला हवी ना ?





गुलझार वगैरे सारख्यांची गीते ऐकायची आणि समजावून घ्यायची म्हणजे "उर्दू - मराठी शब्दकोश" च जवळ घेऊन त्यातल्या संदर्भानुसार चालण्यासारखे होते. पुल म्हणतात तसे "धर शब्द की कर त्याची चिरफ़ाड". या गदारोळात त्यातल्या संगीताचे रसग्रहण कधी करायचे ? चाल कधी गुणगुणायची ? एकंदर कठीणच मामला होता. मग गायकाचा टीपेचा हिंदकळणारा सूर कानात साठवायचा ? की "बादलो में सतरंगिया बोंवे, भोर तलक बरसावे" चा अर्थ शोधायचा ? या दुविधेत आम्ही सापडायचोत. आधीच मराठी, हिंदी, इंग्रजी आणि संस्कृत या चार भाषा शिकत असल्याने केवळ बॉलीवूड प्रवेशासाठी  हे ऊर्दू वगैरे शिकायला आमची अजिबातच तयारी नव्हती. त्यामुळे आम्ही बॉलीवुड प्रवेशाच्या (कधीही न केलेल्या) विचारांचा त्याग केला आणि (कधीही न पाहिलेल्या) एका स्वप्नाचा शेवट झाला.

- स्वप्नवेडा प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर

Wednesday, March 10, 2021

देव बाजारचा भाजीपाला न्हाई रे.

 आजवरच्या अनेक उदाहरणांमधून एक स्पष्ट झालय की अनेक तपस्वी, योग्यांना अनंत वर्षांच्या तपस्येनंतरही हाती न सापडणारा परमेश्वर, (जगाच्या दृष्टीने) अशिक्षित गौळणींच्या अनन्य व भोळ्या भक्तीसाठी त्यांच्या तालावर अक्षरशः नाचतो.

वेदांनाही वर्णन करता न येणारा असा तो परमात्मा भक्ताने मनापासून आणि भावपूर्ण अवस्थेत मारलेल्या साध्या हाकेच्या भाकेत गुंतून पडतो.
सगळ्या संतांच्या शिकवणुकीचे एकच सार. भगवंताशी खरे वागा, त्याला मनापासून आळवा, आळवताना मनात त्याच्याविषयी भाव असू द्या.
"त्वमेव प्रत्यक्षम तत्वमसि,
त्वमेव केवलं कर्तासि,
त्वमेव केवलं धर्तासि,
त्वमेव केवलं हर्तासि"

हे म्हणताना तो लंबोदर, वक्रतुंड, गजानन आत्ता या क्षणी आणि सदैव आपल्या पाठीशी आहे ही भावना दृढ झाली
की
नंतरच्या "ऋतं वच्मि, सत्यं वच्मि" या खरी धार येईल.
बाकी "आम्ही दीड मिनीटांत गणपत्यथर्वशीर्षाचे एक आवर्तन करतो" अशा फुशारक्या मारून या जगात कमीत कमी वेळात सहस्त्रावर्तन पार पाडण्याचा विक्रम तेवढा करता येईल
पण
"देव अशान भेटायचा न्हाई रे, देव बाजारचा भाजीपाला न्हाई रे." हे राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचे वचनही तेवढेच खरे.
- "माता च पार्वती देवी, पिता देवो महेश्वरा, बांधवा शिवभक्ताश्च" हे मनापासून मानणारा लंबोदरानुज रामभाऊ.



Tuesday, March 9, 2021

एक जीत न मानी, एक हार न मानी

 बॉलीवूडचा शोमॅन राज कपूरच्या बहुतेक चित्रपटांमध्ये भगवान श्रीकृष्णावर एकतरी भावपूर्ण गाणे असतेच असते. त्यातले "राम तेरी गंगा मैली" सिनेमातले "एक राधा, एक मीरा" या गाण्याने तर माझे लक्ष विशेष वेधून घेतले होते. आता हा सिनेमा जेव्हा आला होता तेव्हा आम्ही पौगंडावस्थेत होतो. चित्रपटातल्या या गाण्यापेक्षा त्यातल्या नको त्या दृश्यांचीच चर्चा आम्हा मित्रमंडळीत होती. हे गाणे समजण्याइतकी अध्यात्मिक जाणीव त्या वयात नव्हती आणि घरी नुसते "राम तेरी गंगा मैली" हे नाव जरी काढले असते तरी "आचरट कार्ट्या" म्हणून मार मिळाला असता, ते वेगळेच. 


फ़ार वर्षांपूर्वी आलेल्या राज कपूरच्या एका मुलाखतीत असे वाचले होते की "मेरा नाम जोकर" ही त्याची स्वतःची अत्यंत आवडती कलाकृती होती पण लोकांना त्यातले शोकात्म काव्य कळलेच नाही आणि पिक्चर आपटला. तेव्हापासून त्याने लोकांना जे आवडते तसे (नट्यांचे शरीरप्रदर्शन वगैरे) द्यायला सुरूवात केली. "जाने कहा गये वो दिन" ते "हम तुम एक कमरेमे बंद हो" ही मला स्वतःला राज कपूरमधल्या शोमॅनची शोकांतिका वाटते. पण आता प्रौढावस्थेत एक राधा एक मीरा हे गाणे जेव्हा मी ऐकतो तेव्हा मला राजकपूरमधला कृष्णभक्त दिसतो. त्या गो-यापान, लालबुंद देहात असणारा एक अवखळ गोप मला दिसतो. (स्वतःची शोमॅन प्रतिमा कायम रहावी म्हणून जो सिनेजगाच्या आवडीनिवडी जपत जपत स्वतःच अगतिक झालेला एक श्रद्धाळू.)


या गाण्यात राधा आणि मीरेच्या प्रभू श्रीकृष्णाविषयी भक्तीचे नेमके वर्णन "एक जीत न मानी, एक हार न मानी" या दोन ओळींमध्ये आलेले आहे. भगवान गोपाल कृष्ण हा मोठा अवखळ देव आहे. ज्याने त्याला जिंकले, त्याला तो जिंकल्याचा आनंद मानू देत नाही आणि जो त्याच्यासमोर हरला त्याला तो हार मानू देत नाही. हातात आला आला म्हणता म्हणता सुळकन निसटून जाणारा आणि आंधळ्या सूरदासांना प्रत्यक्ष दर्शन देणारा. पण भक्तही किती वस्ताद बघा. परमेश्वराला प्रत्यक्ष बघितल्यावर भक्ताची इतर सृष्टी बघण्याची इच्छाच उरलेली नाही. तो पुन्हा त्याच्याकडे आंधळेपण मागतो.


राधेने श्रीकृष्णाला जिंकले तरी ती शहाणी असल्याने तिने गर्व केला नाही. भगवंताला आपण ओळखले तरी ती ओळख सगळ्यांसमोर दाखवायची नसते. भगवंत माझ्या मुठीत आला आहे हे दाखवून जगाकडून वाहवा मिळवण्याची अपेक्षा असलेल्यांना तो भगवंत दाद लागू देत नाही. "मी कृष्णाला पकडले. त्याला चांगली बांधतेच." या समजुतीत असलेल्या यशोदेला, प्रत्यक्ष त्याच्या स्वतःला आईला, त्याने दरवेळी दोन बोटे दोरी कमी पाडून रडकुंडीस आणले होते. नंतर तिने "बांधू दे ना रे, कृष्णा." अशी विनवणी केल्यानंतर स्वतःला बद्ध करून घेतले होते. सर्व जगाला बद्धावस्थेतून मुक्त करण्यासाठी ज्याने जन्म घेतला तो स्वतः इतक्या लवकर बद्ध कसा बरे होईल. त्यासाठी काही तरी पुण्याई, काही नियम लागतीलच ना. राधेला हे माहिती होते. म्हणून तिला मिळालेल्या श्रीकृष्णाचा तिने कधीही गर्व केला नाही आणि त्यामुळेच तो भगवंत युगानुयुगे कायम तिच्यासोबतच आहे. आपल्या स्वतःच्या नावालाही त्या भगवंताने आपल्या राधेचेच नाव जोडून घेतले आहे. "राधेकृष्ण". व्रजभूमीत तर भगवंताचेच एक नाव "राधे" असेच आहे. दोन व्यक्ती एकमेकांना भेटल्यात की अभिवादनाप्रित्यर्थ "राधे राधे" असाच जयघोष होतो.





मीरेनेही भगवंताच्या प्राप्तीत अनंत अडथळे आलेत तरी आपले प्रयत्न सुरूच ठेवले. अगदी स्वतःच्या प्राणाशी गाठ पडली तरी तिने भगवंताचा ध्यास मीरेने सोडला नाही. आईवडीलांसमोर, समाजासमोर ती हरली नाही. शेवटी तिच्या जिद्दीसमोर भगवंताने हार मानली. जगाने दिलेला विषाचा प्याला त्याने स्वतः प्राशन केला आणि मीरेला आपल्याइतकेच अमर केले. म्हणजेच एक जीत न मानी, एक हार न मानी लेकिन दोनोने शाम को पाया.


अनेक जन्मांच्या तपश्चर्येत अनंत योगी, ऋषीमुनी त्या भगवंताच्या प्राप्तीची वाट बघत असतात. या जन्मात नाही तर त्या जन्मात, या युगात नाही तर त्या युगात जे योगी जे ऋषी त्या परमेश्वराच्या प्राप्तीची चिकाटी धरतात त्यांनाच त्या सावळ्या परब्रम्हाची प्राप्ती होत असते.


आपल्यासारखे सर्वसामान्य साधक काय करतात ? महाभारत युद्धातलीच गोष्ट आहे. आपणा सगळ्यांच्या परिचयाची. दुर्योधनाने परमेश्वराची नारायणी सेना मागून घेतली पण शहाण्या अर्जुनाने प्रत्यक्ष परमेश्वरालाच मागून घेतले होते. 


कल्पना करा, आजच्या युगातही तुम्हाला कुणीतरी पर्याय देतोय की बाबारे एकतर माझ्या कार्यासाठी तू स्वतः शरीराने माझ्याकडे काही दिवस ये आणि माझ्यासोबत राहून माझ्या घरचे कार्य पार पाडून दे नाहीतर मला पैशांची थोडी मदत तरी कर. जर ही मदत करण्याजोगे पैसे तुम्ही पुढल्या काही क्षणात कमावू शकता येव्हढी ही रक्कम छोटी असेल तर तुम्ही पैशानेच मदतीचा पर्याय शोधाल ना ? स्वतः जाणारच नाही. अगदी तसेच परमेश्वराचे आहे. तो सगळ्यांना आपल्या मायेतले थोडे थोडे देत असतो. क्वचितच सगळी च्या सगळी मायाही एखाद्या भाग्यवंताला देतो. पण स्वतःला तो भगवंत फ़ार थोड्या भक्तांसाठी उपलब्ध करून देतो.


म्हणून सर्व सदभक्तांनी फ़क्त त्या भगवंताच्या प्राप्तीचाच ध्यास धरावा. या प्रवासात त्या भगवंताकडून आपल्याला भरकटवण्यासाठी अनेक माया (कामरूपी, पैसारूपी, स्तुतीरूपी अशा) अनंतरूपाने आपल्याला प्राप्त होतील पण त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून, त्यांना पुरेपूर ओळखून, आपण फ़क्त त्या भगवंताच्याच प्राप्तीचा ध्यास घेतला पाहिजे. त्याला जिंकू शकलो तर जिंकण्याचा गर्व नको आणि तो मिळेपर्यंत आपण हरलो हे मानायला नको. कारण तो ज्या दोन भक्तांना भेटला त्यांची अवस्था 


एक जीत न मानी 

एक हार न मानी 

अशीच होती. 


- प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर (विजया एकादशीचे चिंतन, ०९/०३/२०२१)

Sunday, February 28, 2021

साध्यच जेव्हा साधन बनते तेव्हा...

अनेक योगी, सत्पुरूष अनंत जन्मे त्या भगवंताची निस्वार्थ, निस्पृह भक्ती करीत असतानाही तो भगवंत त्यांना दर्शन देत नाही, अशी अनेक उदाहरणे आपण वाचतो, ऐकतो आणि भाग्यवान असू तर अशा सदभक्तांचा सहवासही आपल्याला मिळतो.
मनात विचार येतो की हा त्या हजारो वर्षे तपश्चर्या, उपासना करणार्या योग्यांवर अन्याय नव्हे का ?
आणि एका मराठी गाण्यात याचे उत्तर सापडले.
"स्वप्नातल्या कळ्यांनो, उमलू नकाच केव्हा."
त्या भगवंताला प्राप्त करण्यासाठी केलेल्या हजारो वर्षांच्या तपाचीच एव्हढी आवड निर्माण होते की ते तप, ती उपासना संपून गेल्यावर होणार्या भगवंतप्राप्तीचा आनंद दुय्यम वाटायला लागतो.
श्रीगुरूचरित्राची पोथी संपत आल्यानंतर, ७ व्या दिवशीच्या पारायणात, महाराजांच्या शैलगमन यात्राप्रसंगाचे वर्णन वाचताना घशात आवंढा अडकतो. पोथी संपूच नये असे वाटत राहते.
श्रीगजाननविजय ग्रंथाचा १९ वा अध्याय वाचतानाही श्रीगजानन महाराजांनी त्यांचे शिष्य श्री. बाळाभाऊंना केलेला अध्यात्माचा उपदेश आणि त्यांचे देहविसर्जन वाचतानाही असेच अष्टभाव शरीरात दाटतात आणि तो ग्रंथ पुन्हा अविरत वाचत रहावा ही प्रबळ इच्छा होते.
मला वाटते की ग्रंथवाचनात इतके एकरूप होणे, अशा प्रकारे भावना उचंबळून येणेच या ग्रंथवाचनाची फलश्रुती आहे. यापलिकडे जे मिळेल ते सगळे लौकिक जगातले मिळेल पण आता जे मिळाले ते अलौकिक असे आहे.
साध्य साधण्यासाठी केलेल्या साधनाचीच एव्हढी भुरळ पडावी की साध्याकडे दुर्लक्ष व्हावे. पण नंतर लक्षात येते की साध्य तर तो भगवंत आहेच पण त्याहीपेक्षा जास्त तो साधनात आहे. आणि म्हणून हजारो वर्षांच्या, अनेक जन्मांच्या तपाच्या फळाची योगी सत्पुरूषांना आस उरत नाहीत. त्यांना साधनातच त्या साध्याची प्राप्ती झाली असते आणि अविरत साधनातच त्यांना भगवंताची प्राप्ती अविरत होत असते.
म्हणून श्री ब्रम्हचैतन्य महाराज आपल्या भक्तांसाठी जो उपदेश नेहमी करतात की "नाम हे साधन म्हणून इतक्या आत्मीयतेने करा की नाम हेच साध्य झाले पाहिजे. मला जन्मात जर काही साधायचे असेल तर ते नामच अशी भक्ताची दृढ भावना झाली पाहिजे." या वाक्याचा अर्थ कळतो.






अवधूत चिंतन श्रीगुरूदेव दत्त.

- आजचे स्वानुभवात्मक चिंतन : राम प्रकाश किन्हीकर (१७०२२०२१) 

Tuesday, February 23, 2021

Be a better person than you were yesterday.

 परवा आम्ही पती पत्नी प्रवासात असताना अचानक एक जुनी आठवण पत्नीने काढली. ती गोष्ट माझ्या पूर्ण विस्मृतीत गेलेली पाहून ती आश्चर्यचकित झाली. त्या प्रसंगात म्हणे माझा कुणीतरी एका नातेवाईकाने (तिच्या माहेरच्याच) अपमान वगैरे केला होता. माझ्याविषयी गैरसमज पेरण्याचा प्रयत्न केला होता. तिच्या आठवणीनुसार मला तेव्हा खूप राग वगैरे आला होता, त्यांच्या वागणुकीचे भरपूर वाईटही वाटले होते. आज जवळपास एका तपानंतर ती घटना मात्र मला आठवतही नव्हती.


हाच तो युरेका क्षण. स्वतःला अधिक जवळून ओळखण्याचा. नागपूरच्या कवी बोबडेंचे "ओळख पटली ज्यास स्वतःची, देव तयास मिळो न मिळो रे." हे वचन मला पक्के पटले आहे. त्यामुळे स्वतःला अधिकाधिक जाणण्याचा माझा कायम प्रयत्न असतो. यामुळे ब-याचदा माझ्या चुकाही ध्यानात येतात, बदलायला वाव मिळतो. दुसरा चुकत असेल तर "त्याचे काय चुकले ?" यापेक्षा "तो असा का वागला असेल ?" या कारणमीमांसेकडे माझे लक्ष जाते. मानवी स्वभावाच्या अपूर्णतेला स्वीकारून विविधरंगी दुनियेकडे मोकळेपणाने बघताना मौज आहे आणि हेच जीवनात कमवायचे आहे हे मला आतापर्यंतच्या अनुभवातून कळलेले आहे.


मनाला लागेल अशी एखादी वाईट घटना घडली, अपमान झाला, की ती घटना किती काळ लक्षात ठेवायची ? जितकी जास्त ती लक्षात ठेवून आपल्या मनात "आता माझी वेळ आली ना, की मी बघ कसा बदला घेतो" ही भावना आली की नुकसान आपलेच आहे हे पक्के लक्षात ठेवावे. अपमानाचा बदला घेण्यासाठी वर्षानुवर्षे वाट पाहून एक दिवस संधी साधून त्या व्यक्तीचा अपमान करण्याने आपली किती चांगली वर्षे वाया गेलीत याचा ज्याचा त्याने विचार करायला हवा. घटना विसरून जावी, त्या व्यक्तीचे आपल्या जीवनात किती स्थान आहे ? त्या एखाद्या घटनेला आपल्या मोठ्ठ्या जीवनपटावर किती किंमत द्यायची ? त्या घटनेला वर्षानुवर्षे लक्षात ठेवून एखाद्या दिवशी उट्टे काढल्याने आपल्याला किती आणि कुठल्या स्वरूपाचा आनंद मिळणार ? हे ज्याचे त्याने ठरवले पाहिजे.


माझे M. Tech. च्या गुरूंनी एकदा सहज केलेला उपदेश माझ्या लक्षात आहे. ते म्हणाले, "राम, आपली स्पर्धा कायम आपल्याशीच असली पाहिजे. Daily check, whether I am a better person than I was yesterday. Even if there is some delta progress, you have won. These delta progresses daily, will make a great change in your overall persona."


मी त्यांच्याकडून M. Tech. मध्ये मिळवलेले ज्ञान कदाचित विसरलोही असेन पण हे वाक्य मात्र मी कायम लक्षात ठेवलेय आणि तसा वागण्याचा प्रयत्नही करतोय. याचेच फ़लित म्हणून माझी memory फ़क्त भूतकाळातल्या चांगल्याच स्मृतींनी भरलेली आहे. एखादी व्यक्ती जाणूनबुजून आणि विनाकारण त्रासदायक ठरत असेल तर तिला एका conviction ने जीवनातून दूर करायला शिकलोय आणि एकदा अशा दूर गेलेल्या व्यक्तीचा विचारही मनात ठेवायचा नाही हे सुद्धा हळूहळू जमत आलेय.


अचानक बालपणी शिकलेले एक संस्कृत सुभाषित आठवले.


अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा च पृष्ठतः |

स्वकार्यमुद्धरेत् प्राज्ञः कार्यध्वंसो हि मूर्खता ||


(अपमान स्वीकारून, गर्व बाजूला ठेऊन, शहाण्या माणसाने आपल काम तडीस न्यावे. [मान अपमानाचा विचार करून] कामाचा नाश करणे हा मूर्खपणा आहे.)


शिकलो तर बालपणी. पण त्यानुसार वागण्या्चे प्रात्यक्षिक शिक्षण मात्र  जीवन नावाच्या शाळेतच मिळाले.


- सर्व कटू आणि गोड प्रसंगांना सामोरे जाणारा आणि त्याप्रमाणे वागणारा जीवनाच्या शाळेतला शहाणा विद्यार्थी, राम.

Friday, February 19, 2021

भक्तिऋण घेतले माझे, चरण गहाण आहेत तुझे.

 श्री तुकोबांचा परखड स्वभाव हा त्यांच्या सख्य भक्तिचा अत्युच्च आविष्कार आहे. त्यांची पांडुरंगाशी संभाषणे प्रत्येक भक्तिमार्गाने जाणा-याने आपल्या हृदयात कोरून ठेवावी अशीच आहेत.


तुकोबांनी किंवा इतरही संतमंडळींनी भक्ति केली ती केवळ भक्तिसाठीच. त्यात "मला देव दिसावा, मिळावा." हे सुद्धा प्रलोभन नव्हते. शुद्ध निस्वार्थ भक्ति. 


आपण सर्वसामान्य संसारी जन मात्र संसारातल्या नश्वर गोष्टींच्या प्राप्तीसाठी परमेश्वराला अक्षरशः वेठीला धरतो. व्रते, उपोषणे, अनुष्ठाने सगळे काही संसारातल्या या ना त्या सुखाच्या प्राप्तीसाठी.


असे म्हणतात की परमेश्वर कुठल्याही भक्ताचे ऋण आपल्यावर बाळगत नाही. तुमच्या भक्तिचे फ़ळ तुम्हाला तो निश्चितच परत देतो. भक्ति खरी असेल तर तुम्ही मागितलेली वस्तू तुम्हाला मिळते. आपल्या लेकराने कितीही वेडावाकडा हट्ट केला तरी आई ज्याप्रमाणे तो पुरविण्यासाठी प्रयत्न करते तसा परमेश्वर आपले हट्ट पुरविण्यासाठी प्रयत्न करत असतो. आपल्या भक्तिऋणातून तो ताबडतोब उतराई होण्याचा प्रयत्न करीत असतो. म्हणजे बघा, रोज १५ मिनीटांचीच पूजा. पण त्यातही आपण "रूपं देही, जयं देही, यशो देही, व्दिषो जही" सारखे मोठ्ठे मागणे मागतो आणि ती जगन्माता ते मागणे भक्तावरील पुत्रप्रेमाने पूर्ण करतेही.


म्हणजे आपण या अध्यात्मिक बॅंकेत १ लाख रूपये भरून २ लाखाचा ओव्हरड्राफ़्ट घेतो. जो आपल्याला आपल्या पुढल्या जन्मात फ़ेडायचा असतो. पण श्री तुकोबांसारख्या संतमंडळींचे तसे नाही. ते या अध्यात्मिक बॅंकेत नुसते संचयच करीत असतात. आपल्या स्वार्थासाठी, लौकिक मागण्यांसाठी आपल्या अकाउंटचा चेक ते कधीच देत नाहीत. मग तो परमेश्वर यांचा कर्जदार होतो. संतांचे देवावर ऋण एव्हढे होते देवाला संतांकडे काहीतरी गहाण ठेवण्याची वेळ येते. म्हणजे या अध्यात्मिक बॅंकेत देव ऋणको आणि भक्त धनको होतो.


त्या भावनेतूनच श्री तुकोबा विठठलाला बजावताहेत, बा विठठला माझ्या भक्तीचे जे तू ऋण घेतले आहेस त्याच्या बदल्यात तू तुझे चरण माझ्या हृदयात गहाण म्हणून ठेवले आहेत. माझे भक्तिचे ऋण पहिल्यांदा परत कर आणि माझ्या हृदयात जे तुझे चरण गहाण आहेत ते सोडवून घेऊन जा.


भगवंत कधीतरी हे असले ऋण फ़ेडू शकेल का हो ? एकतर हे असले ऋण फ़ेडण्याची त्याची कधी इच्छाच होणार नाही. आणि तशी इच्छा झालीच, तरी तो आपल्या भक्ताची भक्ति कशी करू शकेल ? आणि भगवंताने आपल्या भक्ताची भक्ति केलीच तरी ती निष्काम भक्ति कशी होईल ? भक्ताने तर कुठल्याही मागण्यांविना भक्ति केलेली आहे. पण आता भगवंत आपल्यावरचे ऋण फ़ेडण्यासाठी आपल्या भक्ताची भक्ति करतो असा त्याचा अर्थ होईल ना ? मग भक्ताच्या निष्काम भक्तिच्या उत्तरात भगवंताची आपल्या भक्ताप्रती ही सकाम भक्तीच झाली, नाही का ? 


नाही, तसा त्या भगवंताने तसा एकदा प्रयत्न केला होता खरा. सर्वश्रेष्ठ असलेल्या व्दारकाधीशाने संत एकनाथांच्या घरी एक दोन नव्हे तब्बल १२ वर्षे पाणक्याचे, स्वयंपाक्याचे काम केले होते. पण तरीही तो संतांच्या ऋणातून मुक्त होऊ शकला नाही. तो पैठण मधून निघून गेल्यानंतर संत एकनाथांनी डोळ्यात पाणी आणून भगवंताचे खरे स्वरूप न ओळखता आल्याबद्दल, त्या भगवंताला कामाला लावल्याबद्दल प्रचंड शोक केला होता. तेव्हा भगवंताला "तुज मज नाही भेद, केला सहज विनोद" असे सांगून भक्ताची त्याच्या शोकातून मुक्तता करावी लागली होती. पण म्हणजे ऋणातून मुक्तता राहिली ती राहिलीच.


आपण सगळे अध्यात्माच्या मार्गावरील मंडळी आहोत. भगवंताला अशा प्रकारे आपला अंकित करण्याची मनिषा आपण बाळगूयात का ? 

"रूपं देहि, जयं देहि, यशो देहि, व्दिषो जहि" या मागण्यांपासूनचा आपला प्रवास "किती भार घालू रघूनायकाला, मजकारणे शीण होईल त्याला" या जाणीवेपर्यंत नेऊयात का ?


- प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर (रथसप्तमी, १९/०२/२०२१)




Monday, February 15, 2021

ऐन हेमंतात भर दुपारी.

 अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिक्षक म्हणून काम करायला लागून मला यावर्षी २६ वर्षे झालीत.

दत्ता मेघे अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नवी मुंबई, रामदेवबाबा अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नागपूर, NMIMS चे मुकेश पटेल अभियांत्रिकी महाविद्यालय, शिरपूर तर आत्ताच्या संत विन्सेंट पलोटी अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नागपूर यांसारख्या अत्यंत सुस्थापित महाविद्यालयांतून विद्यादान केले;
तर मधल्या काळात ज्या महाविद्यालयांना / विद्यापीठांना विद्यार्थी गोळा करण्यासाठी गावोगावी हिंडावे लागते अशाही महाविद्यालयात त्याच आनंदाने विद्यादान केले.
काही काही महाविद्यालयांत विद्यार्थ्यांना भेटण्यासाठी थेट त्यांच्या शाळेत भेटी द्यावा लागत, स्वतःच्या महाविद्यालयाचे थेट मार्केटिंग करावे लागे,
तर काही काही महाविद्यालयांतून थेट विद्यार्थ्यांमध्ये प्रचाराऐवजी शाळेतील व कनिष्ठ महाविद्यालयांतील शिक्षकांसाठी शिक्षणविषयक कार्यशाळा घेऊन आपल्या महाविद्यालयाचा छुपा प्रचार करावा लागे.
शेक्सपियरने Midsumner Nights' Dream लिहीले. तात्यासाहेब शिरवाडकरांनी त्याचे "ऐन वसंतात अर्ध्या रात्री" असे भाषांतरित नाटकही लिहीले. शेक्सपियरला वसंतातल्या मध्यरात्रींची एकूणच भुरळ पडल्याचे दिसले.
तशीच भुरळ मला सातपुड्यातल्या कुशीतली ही गावे घालतात.
भर पौष महिना, दुपारीसुध्दा बोचणारे थंड वारे, एकूणच सर्द वातावरण आणि अशा दुपारी कलत्या उन्हाचा उबदार आधार. वाहवा !
उपरोल्लेखित कार्यक्रमासाठी एका शनिवारी दुपारी, मध्य प्रदेशातल्या छिंदवाडा जिल्ह्यातल्या सातपुड्याच्या कुशीतल्या एका निवांत, सुशेगाद गावातल्या शाळेत घेतलेल्या यशस्वी कार्यक्रमानंतर तिथल्या आळसावलेल्या उन्हाला कॅमेर्यात पकडण्याचा हा प्रयत्न.



शनिवारी सरत्या दुपारसारखा निवांतपणा,
हेमंतातल्या दुपारचे सुखकारक उन्ह
आणि
सातपुड्याच्या पायथ्याशी असलेल्या गावात असलेला हवाहवासा सुशेगादपणा.
अशा ठिकाणी "पुन्हा या"असे निमंत्रण असायलाच पाहिजे असे नाही. आपले मनच त्या निवांतपणाला लोभवून तिथे वारंवार जायला चटावते. मग ४ वर्षांपूर्वी काढलेल्या या फोटोतून का होईना, आपण मनानेच तिथे जातो आणि तिथली शांतता तनमनात भरून घेतो, ती शांतता पुन्हा जगतो.
- निवांत, सुशेगाद, अमनपसंद, रामभाऊ शांतिवाले