पाठलाग: बालपणीच्या स्वप्नांचा

बालपणीचे स्वप्न: इंजिनिअर व्हायचे. कारण इंजिनिअर म्हणजे इंजिन चालवणारा माणूस ही व्याख्या मनात फिक्स.

थोडे मोठे झाल्यानंतर बसप्रवास कळायला लागला आणि मग बसचा ड्रायव्हर व्हावेसे वाटे. त्याच्या हातातले ते मोठ्ठे स्टिअरिंग, बसमध्ये चढण्याचा रूबाब आणि एवढी मोठी बस चालवण्याची हातोटी पाहून.

आणखी थोडे मोठे झाल्यानंतर या सगळ्या ड्रायव्हर कंडक्टर मंडळींचा बॉस म्हणून बस स्थानक नियंत्रक होण्याची इच्छा.

आमच्या MSRTC Lovers' Group तर्फे घरी अनेक बसेसचे miniature models आलेत. घराच्या टी पॉय ला एस टी स्टॅण्ड ची कळा आली. मग म्हटलं स्थानक नियंत्रकाच्या निवेदनाच्या बालपणीच्या स्वप्नाला आता तरी जगून बघूयात. तसही स्वप्ने बघायला आणि जगायला कुठे मर्यादा असतात !

नेहमीचे जिव्हाळ्याचे आणि लाडके बस स्थानक म्हणजे चंद्रपूर. मग तिथलीच निवेदने केलीत.

- कायम बालपण जगणारा आणि कायम अमर्याद स्वप्ने बघणारा चिरतरुण प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर

सायकल रिक्षा आणि पुन्हा बालपणात गेलेला राम

राजाभाऊ किन्हीकर आपल्या महाल कोतवालीजवळच्या दुकानातून दोन लहान नातवांना घेऊन गणेश नगरच्या आपल्या घरी निघालेत.

सिटी कोतवालीजवळ आल्यानंतर एका सायकल रिक्षाला हात केला जातोय,

"ए, रिक्षा खाली है क्या ?" ("नागपूरकर मराठी माणसाची मातृभाषा हिंदी असते" पु.ल. देशपांडेंचे मत)

"चलो ना साब. कहा चलना है?" बालाघाट, राजनांदगाव, छिंदवाडा येथून आलेला अस्सल हिंदी रिक्षावाला..

"आझमशहा ले आऊट, गणेश नगर. कितना लेगा ?" राजाभाऊंचा प्रश्न.

"सव्वा रूपय्या होगा साब" रिक्षावाला.

"हे ! कुछ भी. बारा आने मे चलो." अनुभवी राजाभाऊ.

"क्या साब, तीन सवारी है. बाराने मे कैसा जमेगा ?" रिक्षावाला.

"अरे तीन सवारी काहे के ? दो बच्चेही तो है. बराबर बोल." राजाभाऊंची घासाघीस.

"ठीक है साब. एक रूपया दे देना. चलो बैठो." म्हणत रिक्षावाला रिक्षाचे ताडपत्रीचे फोल्डेबल टप लावून घेत सवारींना आत बसवण्याची तयारी करतोय.

"नही नही, रूपया नही. चलो, अस्सी पैसे देंगे." राजाभाऊ किन्हीकर.

"नही ना साब, नही पुराता." रिक्षावाला.

"जाने दो." म्हणत राजाभाऊ ऐन उन्हापासून बचाव होण्यासाठी आपल्या हातातली छत्री उघडून नातवांना छत्रीच्या सावलीत घेऊन महाल चौकाकडे चालायला लागतात.

कल्याणेश्वर मंदिराजवळ ते पोहोचतात न पोहोचतात तोच तो मघाचा रिक्षावाला मागून येतो "चलो साब अस्सी पैसे मे, बैठो."

"नही. अब अस्सी पैसे कैसे. हमलोग इतना चलके आये. अब सिर्फ साठ पैसे दूंगा." अत्यंत व्यावहारिक असलेले राजाभाऊ.

"अरे क्या साब, चलो, बाराने मे चलो." रिक्षावाला

"नही, अब साठ पैसेही." ठाम असलेले राजाभाऊ.

"आजोबा, चला ना, लवकर जाऊ न रिक्षातून" चिमुकल्या पावलांनी कोतवाली ते कल्याणेश्वर हे ५० मीटर्सचे चिमुकले अंतर चालून थकलेल्या नातवांपैकी राम.

"थांब रे. तुला काय कळतंय ? चलो भैय्या सत्तर पैसे दूंगा." राजाभाऊ.

शेवटी तो सौदा पक्का व्हायचा. आम्ही रिक्षात चढायचो. आमच्या आजोबांच्या bargaining power चे कौतुक आणि उन्हातान्हात अंगमेहेनतीने रिक्षा चालवणार्‍या त्या गरीब रिक्षावाल्याची कणव अशा संमिश्र भावना मनात घेऊन.

त्यानंतर मोठे झाल्यानंतर स्वकमाईने बर्‍याच वेळा अशा सायकल रिक्षांमध्ये बसलोत. असंख्य वेळा रिक्षाला चढाव लागला की स्वतःहून खाली उतरून रिक्षा ढकलत रिक्षावाल्याला ते ओझे हलके करायला स्वयंस्फूर्तीने मदत केलीय, असंख्य आठवणी.

कालौघात सायकल रिक्षांऐवजी बॅटरीवर चालणार्‍या रिक्षा आल्यात. चार आणे, आठ आणे यांच्यासोबतच सायकल रिक्षांचाही काळ संपला. आजोबा गेलेत, आई वडील गेलेत, एकेकाळी जवळची असणारी नातेवाईक मंडळीही परकी झालीत.

पण अचानक २०२६ मध्ये असा एखादा सायकल रिक्षा महालात दिसतो, वर्तमानाला पंख फुटतात आणि ते पंख कुणा एका प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकरला ४५ वर्षांपूर्वीच्या छोट्या रामला त्याच्या आजोबांसोबतच्या भूतकाळात नेऊन सोडतात. त्या काळच्या आठवणींनी जीव एवढाएवढासा होतो. मन तिथेच रमते. परत यावेसे वाटत नाही. आपण आपल्या आजोबांचा हात सोडून मोठे का झालो ? हा प्रश्न सलत राहतो, छळत राहतो.

त्यावर कुणीही उत्तर देऊ शकत नाही कारण त्यावर उत्तर नसतंच मुळी. काळाच्या ओघात तुम्हाला मोठे व्हावेच लागते, तुमच्याकडे किंवा जगातल्या कुणाकडेही  त्याशिवाय दुसरा पर्याय काळाने ठेवलेला नसतो.

डोळ्यातले पाणी पाहून सोबत असलेली कन्या विचारते, "बाबा, काय झालं?"

"काही नाही गं. महालात धूळ किती झालीय हल्ली. तोच एक कण गेला बघ डोळ्यात." रूमाल डोळ्याला लागतो. जगाला डोळ्यातला कण काढताना दिसतो पण खरेतर आठवणींचे अश्रू पुसायला तो डोळ्यांना लागणार असतो.

- दिवंगत आप्तांच्या स्मृतींनी कायम गहिवरलेला, राम.

दुर्मिळ ते काही - ११

कराडला शिकत असताना आम्हा नागपूरकर मुलामुलींना कराडला जायला आणि यायला एकमेव रेल्वेगाडी सोयीची होती ती म्हणजे महाराष्ट्र एक्सप्रेस. त्याकाळी पुणे ते कोल्हापूर हा रेल्वेचा एकेरी मार्ग होता. त्यामुळे नागपूर ते कराड जाताना कराडला कोल्हापूर ते मुंबई जाणारी कोयना एक्सप्रेस क्रॉसिंगची वाट बघत थांबलेली असे. आणि कराड ते नागपूर परतताना कराडला पुन्हा मुंबई ते कोल्हापूर कोयना एक्सप्रेसचे कॉसिंग होत असे.

या गाडीतल्या प्रथम वर्गाच्या नॉन एसी (बिगर वातानुकुलीत) चेअर कार कोचने मला अक्षरशः भुरळ घातली होती. आपल्याकडे हवे तसे पैसे जमलेत ना की आपण या चेअर कार ने उगाचच एखादा प्रवास करूयात ही मनिषा मनात प्रबळ होती. पण हवेतसे पैसे जमेपर्यंत रेल्वेने ह्या प्रकारचा कोच गाडीला लावणेच बंद केले आणि याच्याऐवजी वातानुकुलीत चेअर कार या गाडीला लागायला लागली.

अगदी एव्हढ्यात आम्ही पाताळपाणी ते कालाकुंड ते पाताळपाणी या हेरीटेज रेल्वेने प्रवास केला. ही गाडी मीटर गेजची आहे. यात असलेल्या गार्ड कोचच्या अर्ध्या भागात प्रवाशांना बसण्यासाठी 2 बाय 2 अशा आसनव्यवस्थेची नॉन एसी (बिगर वातानुकुलीत) चेअर कार होती. या कोचने मी पुन्हा ३० - ३५ वर्षे मागे गेलो आणि भूतकाळात रमलो.

आधीच मीटर गेज दुर्मिळ. त्यात तिथल्या गार्डच्या अर्ध्या कोचमध्ये अशा प्रकारची सुंदर चेअर कार बघायला मिळणे दुर्मिळात दुर्मिळ.

या कोचचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या कोचला असलेले संपूर्ण कोचच्या रूंदी इतके वॉशरूम. इतके मोठे वॉशरूम मी आजवर एखाद्या ब्रॉडगेज रेल्वेतही बघितलेले नाही. अक्षरशः एखादा टब बसेल एतकी रूंदी या वॉशरूमची होती. स्वच्छता छान होती. चेअर कारला लेगरूमही भरपूर होती. आधुनिक काळात आवश्यक असलेले मोबाईल चार्जिंग पॉईंटस पण प्रत्येक आसनांना होते. मस्त मोकळी ढाकळी अशी ही चेअर कार. दुर्मिळात दुर्मिळ.

- रेल्वेफ़ॅन प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर

अरे संसार संसार

 रविवारची सुंदर संध्याकाळ.

दुपारचे तृप्त जेवण आणि वामकुक्षीनंतर प्रसन्न मनाने आपण टीव्ही समोर असतो. 

टी व्ही वर "सरफरोश" सुरू असतो. आमीर खान आणि सोनाली बेंद्रेची कितीही वेळा बघितली तरी फ्रेशच वाटणार्‍या लव्ह स्टोरीला नुकतीच सुरूवात झालेली असते.

"खुलती झुल्फो ने सिखाई, मौसमों को शायरी" जगजीत सिंग गात असतो. बाहेर खोलीत सोफ्यावर बसून या प्रेमकथेत गुंतून गेलेल्या मला अचानक आठवतं, "अरे सौ. वैभवीचा आवडता गायक गातोय की."

आत स्वयंपाकघरात काम करणार्‍या गृहस्वामिनीला माझा आवाज जातो, "अगं येतेस का जरा बाहेर ?"

 

बाहेरचा अंदाज घेऊन आतून उत्तर येतं, "अरे आताच किराणा आणलाय, तो डब्ब्यांमध्ये भरून येते."

रोमँटिक मूड नावाचे तारूण्यात घेऊन जाणारे स्वप्न आणि घरातल्या सगळ्यांचे उदरभरण यांचा तोल साधता येण्याचा व्यवहार म्हणजेच संसार नावाची तारेवरची कसरत.

ही कसरत जमायला १५ - २० वर्षांची एकनिष्ठ साधना लागते. कधी फुलांच्या तर कधी काट्यांच्या ताटव्यांमधून मार्ग काढावा लागतो, एकमेकांचा हात न सोडता. लग्नवेदीवर सोबत चाललेली सप्तपदी ही तर केवळ झलक असते. संसारात वाटचाल करताना वाटेवर तप्तपदीच चालायची असते. फक्त कधी ते चटके तिने झेलून त्याला चटके जाणवू द्यायचे नसतात, कधी त्याने स्वतःच्या पायात बोचलेले काटे तिला रूतू द्यायचे नसतात तर कधी दोघांचेही पाय पोळत असताना हसरा चेहेरा ठेवत हे दुःख एकमेकांना जाणवू न देण्याची कसरत जमवावी लागते मग साध्य होते ही संसार नावाची तारेवरची कसरत.

होय ना मित्र मैत्रिणींनो ?

तुमचा काय अनुभव ? तुमचे काय म्हणणे ?

- साध्या प्रसंगात खूप काही तत्वज्ञान सुचणारा प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

अवघाची संसार की अवघ्यांचा संसार ?

जीवनात रस घेऊन जगावे, नीरस जगू नये, अगदी रसरशीतपणे जीवन जगावे हे जरी खरे असले तरी सगळ्या गोष्टीत अगदी अट्टाहासाने जीवन जगू नये. हे म्हणजे मुठीत वाळू घट्ट धरून बसण्यासारखे आहे. बोटांच्या बेचक्यांमधून वाळू कधी निसटून जाते ते कळत नाही. कळेकळेपर्यंत हातात काही उरत नाही. अट्टाहासाने जीवन जगत राहणार्‍यांची जीवनाअखेर अशीच अवस्था होते.

ना खुदाई मिला

ना विसाले सनम

ना इधरके रहे

ना उधरके रहे हम.

समर्थांच्या उक्तीप्रमाणे "आधी प्रपंच करावा नेटका" हे जरी खरे असले, आपला प्रपंच अगदी नेटकेपणाने, समर्थपणे, व्यवस्थित चालवणे अगदी आवश्यक  असले तरी स्वतःचा प्रपंच करताना आपल्या मुलाबाळांचाही, नातेवाईकांचा, अगदी शेजार्‍यापाजार्‍यांचाही प्रपंच अट्टाहासाने करणे म्हणजे जीवन जगणे नाही. हे बर्‍याच जणांना कळतच नाही आणि म्हणून लौकिकदृष्ट्या अत्यंत चांगल्या जगत असलेल्या अशा व्यक्ती आतल्या आत असमाधानी, अस्वस्थ असतात आणि मानवी जीवनाचे गमक न गवसता अतृप्ततेत आयुष्य  जगतात.

आपल्याला कसे जगायचे आहे ? सहज शांततेत, आनंदात की अकारण अट्टाहासाच्या धावपळीत ? हे प्रत्येकाने विचाराने विवेकाने ठरवायचे आहे. आम्हा लेखक, चिंतकांचे काम म्हणजे समाजाला समाजजीवनाचा आरसा दाखवणे हेच.

- प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर माध्यान्हचिंतन आषाढ कृष्ण नवमी अविधवा नवमी शके १९४८, ०४/१०/२०२६. 

बापुकुटी: तरल मने असणा-यांसाठी एक विश्रामधाम

गांधीजी जिवंत असताना आणि त्यानंतरही या जागेवर असंख्य भाविकांनी अगदी मनापासून त्या एका वैश्विक शक्तीची प्रार्थना केली असेल.

त्या सगळ्या प्रार्थनांची स्पंदने अजूनही या जागेवर जाणवतात. एकतर तुकोबारायांच्या  "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी" या उक्तीनुसार असे अनेक सोयरे इतिहासाचे मूक  साक्षीदार बनून इथे आहेत. त्या असंख्य प्रार्थनांचे साक्षीदार इथली वृक्षराजी, कुटी, भूमी. यांनी ती सगळी स्पंदने ग्रहण केली असतील आणि इथे येणार्‍या मोकळ्या मनाच्या, निष्पाप जिवांच्या हृदयापर्यंत ती स्पंदने पोहोचवण्याचे काम इथली वृक्षराजी, कुटी, भूमी करत असतेच असते.

आपण फक्त तिथल्या वातावरणाशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न तेवढा करायचा.

- असले निसर्गसन्निध जीवन जगायला मनापासून आवडणारा एक जीव, वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

अहंकार

स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या तामसी अहंकारापेक्षा मी इतरांपेक्षा कुणीतरी वेगळा आहे, मोठा आहे, ईश्वराचा लाडका आहे, सदगुरूंच्या जवळचा आहे हा आध्यात्मिक अहंकार जास्त घातक असतो.

काय होतं ? एखाद्या व्यक्तीला योग्यवेळी योग्य तो सत्पुरूष भेटतो, त्याला जीवनाचे योग्य ते मार्गदर्शन मिळते आणि त्या व्यक्तीची आध्यात्मिक प्रगती होते. या प्रवासात सातत्य राखले तर त्या व्यक्तीला काही सिद्धींची प्राप्ती सुद्धा होते. दुस-याच्या मनातले ओळखणे, दुस-याचा भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणून घेता येणे, बोललेले वाक्य खरे होणे वगैरे. या सिद्धी खरे तर भगवंताची कृपा असतात पण इथेच ती व्यक्ती फ़सण्याची शक्यता असते. ती व्यक्ती या सिद्धींना आपले साध्य मानते आणि त्यातच अडकून राहते. ही सिद्धी मला मिळाली म्हणजे मी कुणीतरी विशेष आहे अशी तिची भावना होते.

मग सुरू होते इतर जगाविषयी, जगातल्या इतर कमी नशिबवान व्यक्तींविषयी अनादराची भावना. तुच्छतेची भावना. आपण कुणीतरी विशेष आहोत, ईश्वराचे लाडके आहोत ह्या विशेषाधिकाराची भावना. इथेच त्या साधकाची आध्यात्मिक आणि आधिभौतिक घसरण सुरू होते. या क्षणैक सिद्धी लयाला जायला आणि त्या साधकाला आत्त्तापर्यंत गाठलेल्या साधनेच्या पायरीवरून पुन्हा तळाशी यायला वेळ लागत नाही. 

पुरातन काळी एखाद्याने फ़ार तपःश्चर्या सुरू केली आणि तो देवलोकात सामील होण्यास पात्र होऊ लागला की त्यात अडथळे आणण्यासाठी देवलोकच पुढाकार घ्यायचेत. त्या तपस्वीसमोर ही देवमंडळी प्रलोभनांचे अनेक निसरडे डोंगर उभे करीत असत. जो तपस्वी हे अनंत प्रलोभनांचे, जगातल्या मोठेपणांचे डोंगर पार करून आपली तपस्या, साधना कायम राखीत असे, तोच शेवटी देवपदाला जाऊन पोहोचत असे. तसे आजही होत आहे.

या जगात मिळणारा मान, मोठेपणा हा महत्वाचा ? की आपल्या सदगुरूने सांगितलेल्या मार्गावरून जाऊन शेवटी होणारी परमेश्वराची प्राप्ती महत्वाची ? हा विचार प्रत्येक ख-या साधकाने आपल्या मनाशी करून इथल्या प्रलोभनांमध्ये, मान मरातबात, वैभवात किती गुंतायचे हे निश्चित करायला हवे. कारण या मार्गाच्या सुंदरतेतच गुंतून राहिलोत तर अंतिम ध्येय कसे आणि कधी गाठणार ? प्राचार्य राम शेवाळकरांच्या कवितेतल्या ओळींप्रमाणे "येथल्या खेळात पाची प्राण माझे गुंतलेले" अशीच अवस्था आपल्या सगळ्यांची राहणार. आणखी किती कोटी जन्मे ? कुणास ठाऊक ? म्हणून इथे न गुंतता, आपल्या साधनेचा, आजवर आपण गाठलेल्या आध्यात्मिक उंचीचा अहंकार अजिबात न बाळगता, त्याविषयी अजिबात कुठेही वाच्यता न करता आपला मार्ग क्रमित राहणे हाच खरा ध्येयापर्यंत निश्चित पोहोचण्याचा उपाय आहे.

- सायंचिंतन, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर, भाद्रपद कृष्ण चतुर्थी शके १९४८, 30/09/2026