अवघाची संसार की अवघ्यांचा संसार ?

जीवनात रस घेऊन जगावे, नीरस जगू नये, अगदी रसरशीतपणे जीवन जगावे हे जरी खरे असले तरी सगळ्या गोष्टीत अगदी अट्टाहासाने जीवन जगू नये. हे म्हणजे मुठीत वाळू घट्ट धरून बसण्यासारखे आहे. बोटांच्या बेचक्यांमधून वाळू कधी निसटून जाते ते कळत नाही. कळेकळेपर्यंत हातात काही उरत नाही. अट्टाहासाने जीवन जगत राहणार्‍यांची जीवनाअखेर अशीच अवस्था होते.

ना खुदाई मिला

ना विसाले सनम

ना इधरके रहे

ना उधरके रहे हम.

समर्थांच्या उक्तीप्रमाणे "आधी प्रपंच करावा नेटका" हे जरी खरे असले, आपला प्रपंच अगदी नेटकेपणाने, समर्थपणे, व्यवस्थित चालवणे अगदी आवश्यक  असले तरी स्वतःचा प्रपंच करताना आपल्या मुलाबाळांचाही, नातेवाईकांचा, अगदी शेजार्‍यापाजार्‍यांचाही प्रपंच अट्टाहासाने करणे म्हणजे जीवन जगणे नाही. हे बर्‍याच जणांना कळतच नाही आणि म्हणून लौकिकदृष्ट्या अत्यंत चांगल्या जगत असलेल्या अशा व्यक्ती आतल्या आत असमाधानी, अस्वस्थ असतात आणि मानवी जीवनाचे गमक न गवसता अतृप्ततेत आयुष्य  जगतात.

आपल्याला कसे जगायचे आहे ? सहज शांततेत, आनंदात की अकारण अट्टाहासाच्या धावपळीत ? हे प्रत्येकाने विचाराने विवेकाने ठरवायचे आहे. आम्हा लेखक, चिंतकांचे काम म्हणजे समाजाला समाजजीवनाचा आरसा दाखवणे हेच.

- प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर माध्यान्हचिंतन आषाढ कृष्ण नवमी अविधवा नवमी शके १९४८, ०४/१०/२०२६. 

बापुकुटी: तरल मने असणा-यांसाठी एक विश्रामधाम

गांधीजी जिवंत असताना आणि त्यानंतरही या जागेवर असंख्य भाविकांनी अगदी मनापासून त्या एका वैश्विक शक्तीची प्रार्थना केली असेल.

त्या सगळ्या प्रार्थनांची स्पंदने अजूनही या जागेवर जाणवतात. एकतर तुकोबारायांच्या  "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी" या उक्तीनुसार असे अनेक सोयरे इतिहासाचे मूक  साक्षीदार बनून इथे आहेत. त्या असंख्य प्रार्थनांचे साक्षीदार इथली वृक्षराजी, कुटी, भूमी. यांनी ती सगळी स्पंदने ग्रहण केली असतील आणि इथे येणार्‍या मोकळ्या मनाच्या, निष्पाप जिवांच्या हृदयापर्यंत ती स्पंदने पोहोचवण्याचे काम इथली वृक्षराजी, कुटी, भूमी करत असतेच असते.

आपण फक्त तिथल्या वातावरणाशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न तेवढा करायचा.

- असले निसर्गसन्निध जीवन जगायला मनापासून आवडणारा एक जीव, वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

अहंकार

स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या तामसी अहंकारापेक्षा मी इतरांपेक्षा कुणीतरी वेगळा आहे, मोठा आहे, ईश्वराचा लाडका आहे, सदगुरूंच्या जवळचा आहे हा आध्यात्मिक अहंकार जास्त घातक असतो.

काय होतं ? एखाद्या व्यक्तीला योग्यवेळी योग्य तो सत्पुरूष भेटतो, त्याला जीवनाचे योग्य ते मार्गदर्शन मिळते आणि त्या व्यक्तीची आध्यात्मिक प्रगती होते. या प्रवासात सातत्य राखले तर त्या व्यक्तीला काही सिद्धींची प्राप्ती सुद्धा होते. दुस-याच्या मनातले ओळखणे, दुस-याचा भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणून घेता येणे, बोललेले वाक्य खरे होणे वगैरे. या सिद्धी खरे तर भगवंताची कृपा असतात पण इथेच ती व्यक्ती फ़सण्याची शक्यता असते. ती व्यक्ती या सिद्धींना आपले साध्य मानते आणि त्यातच अडकून राहते. ही सिद्धी मला मिळाली म्हणजे मी कुणीतरी विशेष आहे अशी तिची भावना होते.

मग सुरू होते इतर जगाविषयी, जगातल्या इतर कमी नशिबवान व्यक्तींविषयी अनादराची भावना. तुच्छतेची भावना. आपण कुणीतरी विशेष आहोत, ईश्वराचे लाडके आहोत ह्या विशेषाधिकाराची भावना. इथेच त्या साधकाची आध्यात्मिक आणि आधिभौतिक घसरण सुरू होते. या क्षणैक सिद्धी लयाला जायला आणि त्या साधकाला आत्त्तापर्यंत गाठलेल्या साधनेच्या पायरीवरून पुन्हा तळाशी यायला वेळ लागत नाही. 

पुरातन काळी एखाद्याने फ़ार तपःश्चर्या सुरू केली आणि तो देवलोकात सामील होण्यास पात्र होऊ लागला की त्यात अडथळे आणण्यासाठी देवलोकच पुढाकार घ्यायचेत. त्या तपस्वीसमोर ही देवमंडळी प्रलोभनांचे अनेक निसरडे डोंगर उभे करीत असत. जो तपस्वी हे अनंत प्रलोभनांचे, जगातल्या मोठेपणांचे डोंगर पार करून आपली तपस्या, साधना कायम राखीत असे, तोच शेवटी देवपदाला जाऊन पोहोचत असे. तसे आजही होत आहे.

या जगात मिळणारा मान, मोठेपणा हा महत्वाचा ? की आपल्या सदगुरूने सांगितलेल्या मार्गावरून जाऊन शेवटी होणारी परमेश्वराची प्राप्ती महत्वाची ? हा विचार प्रत्येक ख-या साधकाने आपल्या मनाशी करून इथल्या प्रलोभनांमध्ये, मान मरातबात, वैभवात किती गुंतायचे हे निश्चित करायला हवे. कारण या मार्गाच्या सुंदरतेतच गुंतून राहिलोत तर अंतिम ध्येय कसे आणि कधी गाठणार ? प्राचार्य राम शेवाळकरांच्या कवितेतल्या ओळींप्रमाणे "येथल्या खेळात पाची प्राण माझे गुंतलेले" अशीच अवस्था आपल्या सगळ्यांची राहणार. आणखी किती कोटी जन्मे ? कुणास ठाऊक ? म्हणून इथे न गुंतता, आपल्या साधनेचा, आजवर आपण गाठलेल्या आध्यात्मिक उंचीचा अहंकार अजिबात न बाळगता, त्याविषयी अजिबात कुठेही वाच्यता न करता आपला मार्ग क्रमित राहणे हाच खरा ध्येयापर्यंत निश्चित पोहोचण्याचा उपाय आहे.

- सायंचिंतन, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर, भाद्रपद कृष्ण चतुर्थी शके १९४८, 30/09/2026

संगीत आणि नखरे

खरा संगीतप्रेमी तोच ज्याचे फ़ार नखरे नसतात. तसे पाहिले तर जे खरे नसतात तेच "न खरे" असतात, हो की नाही ? जाऊद्या. मुद्दा तो नाहीच. खरा संगीतप्रेमी कोण ?

सकाळी उठल्या उठल्या पंडित जितेंद्र अभिषेकी बुवांचा "शिवमत भैरव" ऐकल्यानंतर मोबाईलवर लगेचच पुढले गाणे जर कुमार शानूचे "संभाला है मैने"लागले आणि त्यानंतर "नैणो की मत माणियो" लागले तर ती सगळी गाणी ज्याला सारख्याच तीव्रतेने आवडू शकतात तो खरा संगीतप्रेमी.

- तानसेन नसला तरी चांगला कानसेन असलेला, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर.

जमा खर्चाच्या जुन्या नोंदी : केवळ आर्थिक महत्व ? छे, छे.

माझे तीर्थरूप दिवंगत श्री. प्रकाश जयराम किन्हीकर यांच्या १९९० च्या रोजमेळाच्या डायरीचे एक पान.

पेट्रोलः १३ रूपयांना १ लीटर + सिंगल आॅइल (लुना डबल प्लस होती घरी)

श्रीखंडः ३ पावकिलो २४ रूपयांना

२५ विड्याची पाने १ रूपयात. घरी पानाचे साग्रसंगीत तबक असायचेच. तंबाखू, चमन बहार सकट. 

तरीही आम्हा तिघा भावंडांपैकी एकालाही त्यातल्या सुपारीच्या खांडाचीही चव घ्याविशी वाटली नाही मग व्यसन तर फार दूर. तीर्थरूप दादा १९९७ साली गेल्यानंतर मग घरी कधीही पानदान म्हणून सजले नाही. ती शान त्यांच्यासोबतच इतिहासजमा झाली.

शेंगदाणे तेल ३४ रूपये किलो.

दूध ५ रूपये ५ पैसे लीटर.

तीर्थरूप दादांनी बरेच वर्षे हा रोजमेळ लिहीला. मी पण कराड अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिकायला असताना आणि त्यानंतरही बरेच वर्षे हा रोजचा खर्च लिहून ठेवत असे. सगळ्या डायर्‍या अजूनही शाबूत आहेत.

कधीतरी उघडून वाचल्या की तत्कालीन सामाजिक, कौटुंबिक आणि आर्थिक जीवनाचे प्रतिबिंब त्यात दिसते. 

जमाखर्च म्हणजे केवळ पैशांचाच आरसा असतो असे नाही तर नात्यांचे, समाजाचे आणि इतर असंख्य गोष्टींचे ते प्रतिबिंब असते. फक्त आपल्याकडे पैशांपलीकडे वाचन करता येणारी नजर मात्र हवी. 

- जीवनाकडे जमा खर्चाच्या पलिकडे जाऊन कायम बघणारा, गृहस्थ, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर

दुर्मिळ ते काही - १०

सर्वसाधारणपणे, MSRTC च्या मध्यवर्ती कार्यशाळांमध्ये (Central Workshops) खालीलप्रमाणे बसेसची बांधणी केली जाते:

चिकलठाणा (छत्रपती संभाजीनगर) : अशोक लेलँड (Ashok Leyland)

हिंगणा, नागपूर: टाटा (Tata)

दापोडी, पुणे: टाटा आणि अशोक लेलँड (दोन्ही)

मात्र, काही प्रसंगी चिकलठाणा कार्यशाळेत टाटा बसेस आणि अत्यंत दुर्मिळ घटना म्हणून नागपूर कार्यशाळेत अशोक लेलँड बसेसची बांधणी केली गेली आहे.

नागपूर कार्यशाळेत 'सेमी-लक्झरी' (निम आराम, ब्रॅंड नेम हिरकणी) बसेसची बांधणीही क्वचितच झाली आहे. (केवळ काही मोजक्या बसेस - जसे की MWY 98XX मालिका, MH 31 / 90XX मालिका आणि MH 40 / N 83XX ते 84XX मालिका).

त्यामुळे, नागपूर कार्यशाळेत अशोक लेलँड सेमी-लक्झरी बसची बांधणी होणे ही अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे.

MH 40 / N 8381.

अशोक लेलँड 'चीता' (CHEETAH) मॉडेल.

पूर्वीची सेमी-लक्झरी बस.

आता 'परिवर्तन' (Parivartan) श्रेणीत रूपांतरित.

२ x २ आसन व्यवस्था.

ठाणे - २ आगार, ठाणे विभाग.

NH 4 (जुना मुंबई-पुणे महामार्ग) वर खोपोली आणि खंडाळा दरम्यान दिसली.

२५/१२/२०१२.

सकाळी ०८:४५ वाजता.

एका आशावादी तरूणाच्या पत्रांचा बदललेला मायना

एकेकाळी पत्राच्या शेवटी समारोप करताना

"कळावे, लोभ आहेच तो वृद्धींगत व्हावा ही विनंती"

असे लिहीणारा एक स्वप्नाळू, आशावादी तरूण 

आता 

"कळावे, लोभ असावा. नसलाच तरी काही हरकत नाही. सर्वांना समाधानी ठेवणे ही जबाबदारी फ़क्त ईश्वराची आहे, आमच्यासारख्या मनुष्यांची नाही."

हे लिहू लागला की त्यावर या जगाच्या जगरहाटीच्या कृत्यांनी त्याच्या स्वप्नाळूपणाला किती जमिनीवर आणून ठेवलेय याची जाणीव होते. 

तरीही जगाच्या चांगुलपणावर जो पुन्हा विश्वास ठेवतो आणि त्याच जुन्या उर्मीने जगाला सामोरे जातो त्याच हट्टी तरूणाचा आदर्शवाद, आशावाद आणि स्वप्ने खरी ठरतात हे सांगायला कुणाही ज्योतिष्याची गरज नसते.

- प्रभातचिंतन, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. भाद्रपद शुक्ल त्रयोदशी, शके १९४८, दिनांक २४/९/२०२६