आठवणीतल्या एस. टी. - परभणी डेपोची लालपरी: एका राहून गेलेल्या प्रवासाची खंत.

खरेतर नागपूर - परभणी हा मार्ग आम्ही आमच्या बालपणापासून बघत आलेलो आहोत. परभणी ते नागपूर असा दिवसभर प्रवास करून रात्री नागपूर बसस्थानकावर आराम करणारी ही बस. सकाळी पुन्हा ८.१५ ला नागपूरवरून परतीसाठी निघते. हा मार्ग आणि तिचे हे वेळापत्रक फ़ार जुने आहे. 

नागपूर आणि पुणे विभाग हे टाटा बसेसचे माहेरघर तर कोकण, खान्देश आणि मराठवाडा विभाग हे लेलॅण्ड बसेसचे माहेर हे समीकरण फ़ार जुने आहे. टाटा बसेस या मैदानी प्रदेशात पळायला उत्तम असतात तर लेलॅण्ड बसेस म्हणजे घाटांच्या राण्या अशी समजूत होती. त्याकाळी या कंपन्यांच्या वेगवेगळ्या एंजिनांची ताकद, त्यांच्या वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांमुळे कदाचित हे समीकरण बरोबर असेलही. पण आता गेल्या काही वर्षात समान उत्सर्जन मानके (Uniform Emission Standards) आणि एकूणच जागतिकीकरणाच्या रेट्यात टाटा आणि अशोक लेलॅण्ड या दोन्हीही गाड्या जवळपास सारख्याच ताकदीच्या आणि दर्जाच्या झालेल्या आहेत त्यामुळे आता आता हे गृहीतक थोडे विस्कटलेले आहे. अशोक लेलॅण्ड ने विजयवाडा येथे बांधलेल्या नवीन "लालपरी" बसेस आता महाराष्ट्राच्या सर्वच विभागात दिसतात. तसेच टाटा बसेस सुद्धा मराठवाड्यात आणि कोकणात सर्वच डेपोंमध्ये यायला लागलेल्या आहेत. 

आमच्या बालपणी आमच्या मावशीच्या गावी, यवतमाळला, उन्हाळ्याच्या सुटीत, दिवाळीच्या सुटीत जायचे असले की आम्हाला या लेलॅण्ड बसेसने जावेसे वाटे. नागपूर बस स्थानकावर लेलॅण्ड बसेस दिसण्याचे प्रसंग विरळा. छत्रपती संभाजीनगर आगाराची आणि  छत्रपती संभाजीनगर वरून आलेली छत्रपती संभाजीनगर - नागपूर ही निम आराम (एशियाड) बस फ़ार थोडा वेळ नागपूर बस स्थानकावर दिसत असे. कारण सकाळी ९.०० च्या सुमारास नागपूरला आलेली ही बस फ़ार वेळ इथे न रमता लगेच सकाळी ९.३० वाजता आपल्या परतीच्या प्रवासाला निघत असे. हिचे दर्शन नागपूरला फ़क्त अर्धा ते पाऊण तास होत असे.

नागपूरला त्याकाळी दिसणारी दुसरी लेलॅण्ड गाडी म्हणजे किनवट आगाराची किनवट - नागपूर ही बस. ही बस दुपारी १ ते  १.३० च्या सुमाराला नागपूरला येत असे आणि दुपारची वामकुक्षी आटोपून संध्याकाळी ४.३० ला आपल्या परतीच्या प्रवासाला निघत असे. आज जवळपास ४० - ४५ वर्षांनी सुद्धा या बसचे हेच वेळापत्रक कायम आहे. वर्धा - यवतमाळ - आर्णी - माहूर मार्गे जाणा-या या बसने आम्ही फ़क्त एकदाच नागपूर ते यवतमाळ हा प्रवास केलेला होता. या गंमतीदार कौटुंबिक प्रवासाची चित्तरकथा मी लवकरच इथे लिहीन. पण लेलॅण्डच्या बसेसने प्रवास करण्याचे प्रसंग आम्हा वैदर्भिय मुलांच्या आयुष्यात एकूण विरळा. 

परभणी आगाराचा क्रू ही बस घेऊन नागपूरला येतो. रात्री ही बस आणि तिच्यासोबत आलेला क्रू नागपूरला मुक्काम करतो. क्रू बहुधा बसमध्येच पथारी टाकून झोपलेला आम्ही बघितलेला आहे. चालक केबिनच्या मागे प्रवासाच्या विरूद्ध दिशेला तोंड असलेला जो लांब बाक असायचा त्याला एक साखळी असायची. रेल्वेतल्या मिडल बर्थसारखी ती साखळी ओढून पाठ टेकवण्याचे कुशन बर्थसारखे खिडकीला बांधता येत असे. हा एक बर्थ आणि प्रवासी बसायला असलेला लांबलचक पण एक फ़िक्स्ड बर्थ. म्हणजे चालक आणि वाहक यांच्यासाठी बसमध्ये झोपायला दोन बर्थस तयार होत असत. अशा प्रकारे लांब पल्ल्याच्या गाड्यांसोबत गेलेला क्रू आपला आराम बसमध्येच करताना आम्ही ब-याच उदाहरणांमधून बघितलेले आहे. गोंदिया सुपर चंद्रपूर गाडीचा गोंदिया डेपोचा क्रू संध्याकाळी चंद्रपूरला पोहोचल्यानंतर दुस-या दिवशी सकाळी ८.१५ पर्यंत अशाच पद्धतीने बसमध्ये आराम करताना चंद्रपूर बसस्थानकावर आम्ही नेहेमीच बघत असू.

या बसने नागपूर ते यवतमाळ प्रवास करण्याचे आमचे स्वप्न अजूनही स्वप्नच राहिलेले आहे. आज मावशी आणि तिचे यजमान यवतमाळला नाहीत, त्यांचे घरही नाही, किंबहुना मावशी आणि तिचे यजमान आज या जगातच नाहीत. मग यवतमाळला त्या बालपणच्या ओढीने कुणाकडे जाणार ? या बसने आमचा प्रवास हुकला तो हुकलाच. 

पण आजही ही बस याच वेळाप्रत्रकावर नागपूर ते परभणी हा प्रवास करते आहे हे मला माझ्या घर ते महाविद्यालय या रोजच्या प्रवासात दिसते. परभणी डेपो गेली १० वर्षे तरी या मार्गावर आपली भंगार बस पाठवतो आहे ही माझी या डेपोकडे तक्रार आहे. अरे इतक्या दूरच्या पल्ल्यावर आपली चांगली बस द्यायची ना ! हे प्रकाशचित्र काढले तेव्हा ही बस त्याकाळी ब-यापैकी नवी म्हणूनच गणली जायची. 

MH - 20 / D गॅंगमधला हा आणखी एक मेंबर. आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. त MH - 20 / D गॅंग प्रसिद्ध आहे. कारण MH - 20 / D 0001 ते MH - 20 / D 9999 पर्यंत सगळे नंबर्स फ़क्त आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. लाच मिळालेले आहेत. असे उदाहरण कुठेही नाही. 

परभणी विभागाची एकदम साधी अशी स्टाईल. ग्रीलला कुठलाही विशेष रंग नाही, समोरच्या बंपरला, खिडक्यांना विशेष असा कुठलाही रंग नाही. साधी सरळ "ठेविले अनंते तैसेची रहावे" ही वृत्ती. त्यामुळे चिकलठाणा कार्यशाळेने ज्या अवस्थेत बस दिली त्याच अवस्थेतली ही बस. याच्या बाजूला उभी असलेली टाटा बस म्हणजे त्याकाळी झालेल्या नाशिक कुंभमेळ्यासाठी आपल्या दापोडी कार्यशाळेने बांधलेली विशेष कुंभमेळा रंगसंगतीची (पांढरा आणि आकाशी) बस.

नागपूर बस स्थानक

१८ / ५ / २००८. सकाळी ८.०० वाजता.

आठवणीतल्या एस. टी. - कोच शेअरींग करणारी बस.

एक एस. टी. प्रेमी म्हणून बसेसवर माझे नितांत प्रेम आहे, अगदी बालपणापासूनच. त्यामानाने हातात कॅमेरा आयुष्यात बराच उशीरा आला. पण आल्यानंतर माझ्या लाडक्या एस. टी. ची जी जी प्रकाशचित्रे मी काढून ठेवलेली आहेत ती इतक्या वर्षांनंतर आज एक अनमोल ठेवा बनून राहिलेली आहेत.

अशीच एक एस. टी. आपल्या भारतीय रेल्वेत रेक शेअरींग हा प्रकार प्रचलित आहे. महाराष्ट्र एक्सप्रेस, महालक्ष्मी एक्सप्रेस, सह्याद्री एक्सप्रेस आणि सेवाग्राम एक्सप्रेस या एकमेकींचे रेक्स वापरायच्यात. तसेच गोवा एक्सप्रेस आणि दक्षिण एक्सप्रेस या सुद्धा एकमेकींचे रेक्स वापरायच्यात. तसाच बसचे कोच शेअरींगचा प्रयोग आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. ने साधारण २००६ ते २००८ मध्ये केल्याचे स्मरते.

लातूर विभागातल्या औसा डेपोची गाडी नागपूर - चंद्रपूर - एटापल्ली मार्गावर ? आश्चर्य वाटले ना ? लातूर ते नागपूर ही रातराणी सकाळी सकाळी नागपूरला पोहोचल्यानंतर दिवसभर नागपूर बस स्थानकात पडून असायची आणि रात्री पुन्हा नागपूर ते लातूर ही रातराणी सेवा म्हणून परत जायची. तसेच लातूर ते अहेरी या रातराणी सेवेचे व्हायचे. लातूरवरून अहेरीला आलेली बस दिवसभर अहेरी बसस्थानकात नुसती पडून रहायची.

म्हणून आपल्या एस. टी. ने संसाधनांचे, कोचेसचे योग्य ते व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि त्याद्वारे आपले उत्पन्न वाढविण्यासाठी सकाळी नागपूरला आलेल्या एस. टी. च्या या कोचला नागपूर ते एटापल्ली (पुढे अहेरी) आणि सकाळी अहेरीला आलेल्या कोचला अहेरी ते नागपूर अशी एक फ़ेरी करायला सुरूवात केली. जी चालक वाहक जोडी ही गाडी घेऊन नागपूरला / अहेरीला आलेले आहेत त्यांचा दिवसभर आराम व्हायचा आणि मधल्या या नागपूर ते एटापल्ली व अहेरी ते नागपूर ही फ़े-यांचे संचालन अहेरी डेपोच्या चालक वाहक जोडी्कडे असे.

म्हणजे लातूर ते नागपूर-- नागपूर ते एटापल्ली-- एटापल्ली ते अहेरी-- अहेरी ते लातूर आणि उलट बाजूने लातूर ते अहेरी-- अहेरी ते नागपूर-- नागपूर ते लातूर असा दोन रात्रींचा आणि एका दिवसाचा प्रवास करून त्या त्या बसेस परत आपल्या मूळ डेपोत परतत असत. संसाधनांचा महत्तम वापर होत असे.

या बसचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ही आपल्या महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या चिकलठाणा (छत्रपती संभाजीनगर) मध्यवर्ती कार्यशाळेने बांधलेल्या फ़ार कमी टाटा बसेसपैकी एक बस. या मार्गावर औसा डेपोची लेलॅण्ड बसपण आम्ही बघितलेली आहे. पण हे प्रकाशचित्र काढले त्यादिवशी औसा डेपोने आपली टाटा बस या मार्गावर धाडली होती.

MH - 20 / D गॅंगमधला हा आणखी एक मेंबर. आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. त MH - 20 / D गॅंग प्रसिद्ध आहे. कारण MH - 20 / D 0001 ते MH - 20 / D 9999 पर्यंत सगळे नंबर्स फ़क्त आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. लाच मिळालेले आहेत. असे उदाहरण कुठेही नाही. 

लातूर डेपोची निळ्या रंगाने बसेसची ग्रील रंगवण्याची टिपीकल पद्धत आणि नागपूर सुपर चंद्रपूर - एटापल्ली हा बसवरचा वैशिष्ट्यपूर्ण मार्गफ़लक. आजकाल "सुपर" हा शब्द आपल्या एस. टी. च्या शब्दकोशातून जणू नाहीसाच झालेला आहे. सगळ्या बसेस फ़क्त जलद असतात. अति जलद (सुपर) शब्द आता अतिशय दुर्मिळ झालात.

नागपूर बस स्थानक

१८ / ५ / २००८. सकाळी ८.०० वाजता. 

जननीजनक माया लेकरू काय जाणे ?

आपल्या बालपणी आपण एखाद्या परिचितांकडे, नातेवाईकांकडे जातो. तिथे गेल्यानंतर आपल्या बालसुलभ मनाला तिथल्या एखाद्या वस्तूची, तिथे आपल्याला मिळालेल्या वागणुकीची किंवा तिथल्या एकूणच वातावरणाची खूप भुरळ पडलेली असते. तिथे पुन्हापुन्हा यावेसे वाटते. तिथून परतताना आपला पाय अगदी निघत नसतो.

काही कालावधीनंतर आपण आपल्या पालकांकडे त्याठिकाणी पुन्हा जाण्याचा प्रस्ताव मांडतो, हट्ट करतो. पण आपली पालकमंडळी आपल्याला काही ना काही कारण सांगून तो प्रस्ताव लांबणीवर टाकतात. त्या ठिकाणच्या वातावरणाची जबर मोहिनी आपल्या मनावर असल्याने आपण पुन्हा काही कालावधीनंतर तोच प्रस्ताव, हट्ट पुन्हा करतो पण आपली पालक मंडळी तो प्रस्ताव पुन्हा लांबणीवर टाकतात, क्वचितप्रसंगी धुडकावून पण लावतात. आपल्याला मनोमन दुःख होते. आपले पालक उगाचच आपल्याला त्या ठिकाणी जायला मनाई करत आहेत, आपण आता त्या ठिकाणी जाऊन मागच्या भेटीत अनुभवलेले वातावरण पुन्हा अनुभवू शकणार नाही याची दुःखद जाणीव आपल्याला अगदी बालवयातही झालेली असते. पण असे का ? याचा उलगडा आपल्याला होत नाही. 

आपले पालकही खरोखर अशा मोठ्या मनाचे आणि थोर असतात की मागील भेटीत त्या ठिकाणी गेलेले असताना त्यांच्या मनावर तिथे गेल्यामुळे काय ओरखडा उमटला आहे, तिथे त्यांचा काय अपमान झाले किंवा काय वेदना झालेल्या आहेत, ह्या बाबी ते आपल्याला कळू देत नाहीत. लहान मुलांना या गोष्टी कशाला कळायला हव्यात ? हा एक दृष्टीकोन किंवा लहान लहान मुलांना या गोष्टी सांगून त्यांच्या बालमनात तिथल्या लोकांविषयी नकारात्मक भावना आपण कशाला निर्माण करायची ? हा आणखी एक दृष्टीकोन त्यांचा असतो.

यथावकाश आपण मोठे होतो. ती घटना, तो हट्ट आणि आपल्या पालकांनी त्यावेळी दिलेला नकार अजूनही आपल्या स्मरणात असतो. त्यामागे असलेल्या कारणांचा आपण धूसर अंदाज घेऊ शकतो. पण आता आपले पालकच अस्तित्वात नसतात. आपले जीवन जगून स्वतःचे अस्तित्व अनंतात विलीन करून ते कधीचेच फ़ोटोंमध्ये जाऊन बसलेले असतात. 

आपण आता पालक झालेले असतो आणि क्वचित असाच प्रसंग आपण व आपल्या पाल्यांबाबत घडतो. अशावेळी आपली मुले आपल्याला अशा घटनेचा जाब, कारणमीमांसा विचारतात. एकेकाळी आपले पालक झाले होते तसेच आपण निरूत्तर होतो, घटना लपवून ठेवतो, त्या अपमानाची, उपेक्षेची झळ आपापल्या पाल्यांना पोहोचू देत नाही.

आणि मग आपल्याला आपले आईबाप आठवतात. त्यांची माया आठवते आणि श्रीसमर्थांची उक्तीही आठवते.

जननीजनक माया लेकरू काय जाणे

पय न धरत मुखी हाणिता वत्स नेणे

- प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर 

अधिक ज्येष्ठ शके १९४८, 

२४ / ५ / २०२६

 

भारतीय रेल्वे, पाकिस्तान रेल्वे आणि बांगलादेश रेल्वे

आमच्या रेल्वेफ़ॅनिंग गृपवर पाकिस्तान रेल्वेचे पण व्हिडीओ आणि फ़ोटोज येत असतात. अगदी गेल्या 5 - 6 वर्षांपासून आम्हाला हे फ़ोटोज आणि व्हिडीओज बघायला मिळतात. मी आवर्जून हे व्हिडीओज पाहतो कारण भारतीय रेल्वेतल्या 80 च्या  आणि  90 च्या दशकाच्या अगदी सुरूवातीच्या रेल्वेप्रवासाचा नोस्टॅल्जिया इथे अनुभवायला मिळतो. पाकिस्तान रेल्वेच्या स्टेशनांची स्थिती, ती डिझेल इंजिने, ते कोचेस, एका गावावरून दुस-या गावाला जाताना त्यांच्या रेल्वेमार्गाची स्थिती, जेमतेम 80 ते 90 किमी प्रतितास या वेगाने धावणा-या त्यांच्या एक्सप्रेस गाड्या हे सगळं मला माझ्या बालपणात, तरूणपणात घेऊन जातं.

आपल्यापेक्षा पाकिस्तान रेल्वे किमान 30 ते 35 वर्षे मागास आहे हे पाहून आपल्या भारतवर्षाविषयी आणि इथल्या गेल्या 35 वर्षांमधल्या रेल्वेमंत्र्यांविषयी आदर वाटतो. अपवाद फ़क्त लालू आणि ममताचा. 

लालूने आणलेल्या गरीब रथ रेकची रंगसंगती पाकिस्तान रेल्वेशी तंतोतंत जुळते. इथेही या उपद्रवी माणसाने आपले लांगूलचालन कौशल्य पणाला लावले होते हे जाणवते. हा माणूस आणखी काही काळ रेल्वेमंत्रीपदावर असता तर भारतीय रेल्वेची त्याने अगदी पाकिस्तान रेल्वे करून टाकली असती.

तसेच ममता बॅनर्जी हा हट्टी बाईचे. अजून काही वर्षे ही बाई रेल्वेमंत्री असती तर भारतीय रेल्वेचा सगळा निधी हिने कुठलाही विधीनिषेध न बाळगता बंगालकडे वळवला असता आणि भारतीय रेल्वेची बांगलादेश रेल्वे करून टाकली असती. 

माझ्या मते गेल्या शतकात, पूर्ण बहुमतात सरकार असताना माधवराव शिंदे हे शेवटले "भारतीय" रेल्वेमंत्री ठरावेत. ज्यांनी संपूर्ण भारताचा विचार केला. 1991 नंतर 2014 पर्यंत विविध आघ्याड्यांची सरकारे आलीत आणि "भारतीय" दृष्टीकोन मागे पडला. प्रत्येक रेल्वेमंत्र्याने आपापल्या प्रांताचा विचार करून रेल्वेखाते राबवले. यात वाजपेयी सरकारमधले रामविलास पासवान आणि नितीशबाबूही अपवाद नाहीत. त्यांचे वागणे बोलणे तत्कालीन पंतप्रधानांना पटत असेलच असे नाही, कदाचित नसेलही पण त्यांच्याकडे असलेल्या खासदारांच्या संख्याबळाने त्याकाळातल्या सर्व पंतप्रधानांचे हात बांधल्या गेले होते हे सुद्धा तितकेच सत्य आहे.

वाजपेयी सरकारमध्ये राम नाईक रेल्वे राज्यमंत्री असताना त्यांनी हा भारतीयत्वाचा प्रयोग करून पाहिला. पण राज्यमंत्री म्हणून त्यांचे अधिकार मर्यादित होते. आणि आपल्याच प्रांताविषयी विचार न करता संपूर्ण भारतवर्षाचा विचार करणे ही टिपीकल मराठी माणसाचीच मक्तेदारी आहे हे ही सिद्ध झाले. मधू दंडवते, राम नाईक आणि आता पीयुष गोयल. तिघांनीही फ़क्त महाराष्ट्राचा विचार न करता संपूर्ण देशाचा विचार रेल्वेमंत्री पदावर असताना केला ह्याची नोंद काळाच्या या विशाल कॅनव्हासवर इतिहासाला घ्यावीच लागेल.

2014 नंतर मात्र "प्रथम भारतीय"ता सगळ्याच आघाड्यांवर राबवलेली दिसू लागली. ज्यांनी ज्यांनी संकुचित प्रांतवाद केला त्यांना त्यांना केंद्रिय सत्ता आणि भारतीय जनता राजकारणाबाहेर करू लागली. भारतीय रेल्वेची धोरणांची, अंमलबजावणीची गाडी वेगवान रूळांवर सुपरफ़ास्ट धावू लागली.

- भारतीय रेल्वेतले बदल जवळून अनुभवणारा, अभ्यासणारा एक रेल्वेफ़ॅन आणि प्रांतीय विचार करणा-या संकुचित रेल्वेमंत्र्यांबद्दल कमालीची चीड असलेला एक भारतीय नागरिक, प्रा, राम प्रकाश किन्हीकर.

या निमित्ताने आम्ही रेल्वेमंत्री झालोच तर काय करू ? याचे एक स्वप्नरंजन इथे आणि इथे

गाणी, सुरावटी आणि टाईम मशीन

काहीकाही गाणी, सुरावटी मनाला टाईम मशीन मध्ये बसवून भूतकाळात आणि भलभलत्या ठिकाणी घेऊन जातात.

आकाशवाणीवर एकेकाळी सादर होणार्‍या "सांजधारा" कार्यक्रमातली मराठी गाणी लागलीत की सी.पी. अॅण्ड बेरार शाळेतून दिवसभराचे काम आटोपून संध्याकाळी निघालेले आणि बुधवार बाजारात उद्यासाठी भाजी आणणारे माझे वडिल दिसतात. बुधवार बाजाराच्या तटबंदीतून मागच्या गल्लीतल्या नरसीकरांच्या वाड्यात जाण्यासाठी एक मोठा दरवाजा होता. तो दरवाजा ओलांडला आणि पायर्‍या उतरल्यात की नरसीकरांचा वाडा. तिथे माझी आत्या रहायची. तिच्याकडे आमचे दादा अत्यंत प्रेमाने जायचेत, एकमेकांची विचारपूस, गुजगोष्टी व्हायच्यात.

विविध भारतीवर दुपारच्या वेळेला जी गाणी लागतात त्या गाण्यांच्या लकेरी, सुरावटी जरी कानी आल्यात तरी मी माझ्या बालपणच्या इतवारीतल्या आमच्या कुहीकर वाड्यात जातो. निवांत दुपार, सकाळची शाळा आटोपून जेवण करून छोटासा राम आईच्या मांडीवर डोके ठेऊन  वामकुक्षी करतोय, जवळच्याच कुठल्या तरी घरातून या गाण्याच्या लकेरी कानावर पडताहेत.

मल्लिकार्जून मन्सूर अण्णांची मुलतानी रागातली "साहेब जमाले" कानावर पडली की आम्ही आमच्या गाडीने केलेले नागपूर ते सांगोला प्रवास आठवतात. ही बंदिश किंवा भीमसेनजींची मुलतानी मधलीच "गोकुल गाँव का छोरा, बरसाने की नार" गाडीत सुरू आहे. पहाटे पहाटे सुरू केलेल्या प्रवासाला आता जवळपास १२ तास उलटून गेलेले आहेत. बार्शी - कुर्डुवाडी रस्त्यावर चहापान आटोपून आपण टेंभूर्णीकडे जातोय. सूर्य अस्ताला जातोय आणि आता अगदी तासाभरात आपण आपल्या घरी, सांगोल्याला असणार आहोत, हीच भावना.

असे सुरावटींमध्ये हरवून भूतकाळात रमणे, हरवणे हे आजच्या दिनांकाला, वर्तमानात गाडी चालवत असताना चांगले नाही हे सुध्दा मला माहिती आहे. पण या सुरावटींमध्ये आपला जीव रमतोय, टाईम मशीन सारखे आपण भूतकाळात जातोय, आता आपल्यात नसलेल्या आपल्या जीवलगांसोबत रमतोय हे मला खूप मोलाचे वाटते.

- जीवनाशी, काळाशी, जीवलगांशी कायम कृतज्ञ असलेला, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

मध्य रेल्वेचा नागपूर विभाग: एका शोचनीय परिस्थितीचा ए्कूणच आढावा

१६/५/२०२६

चला, नागपूर ते मडगाव धावणारी हॉलिडे स्पेशल रेल्वेगाडी आजपासून नियमित झाली. 

इतकी वर्षे ही गाडी (11039 / 11040) हॉलिडे स्पेशल च्या नावाखाली प्रवाशांकडून तिकीटांसाठी जादा अधिभार घेऊन चालवल्या जात होती.  ही गाडी आता नियमित रेल्वेगाडी (11203 / 11204)  झाल्यामुळे प्रवाशांची ही लूट थांबेल.

ही गाडी आल्यापासून आपल्या लेटलतिफीसाठी आणि कूर्मगतीने चालण्यासाठी (इथे "धावणे" हा शब्दप्रयोग सुध्दा मला करवत नाही.) एकेकाळी आमच्या "महाराष्ट्र एक्सप्रेसला मिळणारी दूषणे हल्ली या गाडीकडे निर्देशित झाली आहेत. ही गाडी दोन्हीहीकडे कायम किमान ३ तास उशीरा पोहोचते. बरे, या गाडीची नागपूर आणि गोव्यालाही  पोहोचण्याची वेळ संध्याकाळची पण कायमच्या लेटलतिफीमुळे ही गाडी कायम मध्यरात्री  सिनेमाचे सेकंड शो सुटण्याच्या वेळेत पोहोचते.

आमच्या तरूणपणी सेकंड शो पाहून सायकलने परतताना आम्ही कायम आपल्या शर्टच्या खिशात त्या थिएटरच्या  डोअरकीपरने फाडून  हातात दिलेले अर्धे तिकीट आहे की नाही ? हे वारंवार चाचपून बघत असू. न जाणो परतीच्या प्रवासात वाटेत रात्री गस्तीवरच्या पोलिसांनी पकडलेच तर आपले निरपराधित्व सिध्द करायला ते तिकीट उपयोगी पडायचे याची आठवण झाली.

तसेच भारतीय रेल्वेने या गाडीच्या तिकीटावर "अपने गंतव्य स्थानपर पहुचने के बाद रातमे आप आगे की यात्रा करना चाहते है तो यह तिकीट संभालकर रखिये. यह आपकी बेगुनाही का सबूत साबीत हो सकता है." असे आवर्जून लिहावे. नागपूर आणि विदर्भातून गोव्याला जाणारी मंडळी या गाडीच्या अशा अपरात्री पोहोचण्याने ती रात्र करमाळी किंवा मडगाव स्टेशनवरच काढतात आणि गोवा ट्रीपच्या पहिल्याच घासाला खडा चावून घेतात.

या गाडीचे वेळापत्रक बनविणार्‍या रेल्वे कर्मचार्‍याने त्याच्या तरूणपणी  छकडा, रेंगी, बैलबंडी याशिवाय इतर साधनांनी प्रवासच केला नसावा अशी घनदाट शंका मला आहे. या गाडीच्या वेळापत्रकात रेल्वेच्या भाषेत भरपूर "स्लॅक टाईम" दिलेला आहे. तो वेळ वजा केला तर ही गाडी नागपूर ते मडगाव हा आपला प्रवास १९ तासात पूर्ण करू शकते. नागपूर ते कल्याण ११ तास आणि कल्याण ते मडगाव ८ तास. फक्त मध्य रेल्वेच्या अधिकार्‍यांनी या गाडीला चांगली वागणूक देण्याचे मनावर घेतले पाहिजे.

कुठलीही नवी गाडी सुरू करताना त्या गाडीला नवे एंजिन  नवे डबे द्यायला हवे हा नियम नसला तरी एक संकेत आहे. पण मध्य रेल्वेच्या नागपूर विभागात हा संकेत कधीही पाळला जात नाही. विदर्भ एक्सप्रेस पहिल्यांदा सुरू झाली तेव्हाचा ब्लॉग इथे. त्यानंतर १९९१ मध्ये सुरू झालेल्या गोंडवाना एक्सप्रेस, त्यानंतरची नागपूर - पुणे एक्सप्रेस यांनाही तशीच वागणूक मिळाली होती.

 

आज या गाडीला WAP 7 या एंजिनासारखे जरा बरे असलेले मिळाले असले तरी ते एंजिन या गाडीला संपूर्ण मडगावपर्यंत मिळाले असेल की नाही? याबद्दल मी साशंक आहे. फारफार तर  भुसावळपर्यंत हे एंजिन जोडून नंतर तिथून या गाडीला हिचे नेहमीचे WAG 9, ज्या एंजिनाची महत्तम वेगक्षमता १०० किमीप्रतितास इतकीच आहे, मिळाले असण्याची शक्यता जास्त आहे. "अहो काय करायचेय या आरामात जाणार्‍या गाडीला वेगवान एंजिने देऊन ?"  ही टिपीकल मध्य रेल्वेची मनोवृत्ती.

पण आजच्या उदघाटन प्रसंगी गडकरी साहेबांसारखा राष्ट्रीय पातळीवरचा केंद्रीय मंत्री उपस्थित असतानाही मध्य रेल्वेने आपला कद्रूपणा दाखवलाच. नेहेमीचेच जुनाट डबे या गाडीला दिलेत. कदाचित आजच्या उदघाटन प्रसंगासाठी हे डबे बर्‍याच कालावधीनंतर धुतले असतील, एव्हढेच.

बाय द वे. आता ही गाडी नियमित गाडी म्हणून सुरू झालीय. नागपूरच्या रेल्वे प्रवासी मंडळातल्या बहुतांशी अमराठी मंडळींनी ही गाडी नैनपूर - छिंदवाडा मार्गे किंवा गोंदिया - बालाघाट मार्गे जबलपूरपर्यंत वाढविण्याची मागणी पुढे रेटा बघू. नवीन गाडी सुरू झाली रे झाली की तिच्या देखभालीचा, वेळोवेळी रंगरंगोटी करण्याचा किती नसता त्रास आपल्या मध्य रेल्वेच्या नागपूर विभागातल्या कर्मचार्‍यांना होत असतो हे तुम्हाला कळायला हवे. बिचारे दुरंतो आणि सेवाग्राम एक्सप्रेसचे रेक्स मेण्टेन करताकरताच किती मेटाकुटीला येतात! त्यात आता पुणे वंदे भारतची नवी भर पडलीय.

आणखी एक दुःखद निरीक्षण. देशभरात नवीन मार्गावर वंदे भारत गाड्या सुरू करताना सर्वत्र त्यांना नवाकोरा रेक मिळालाय. अपवाद फक्त नागपूर - पुणे वंदे भारतचा. या गाडीच्या उदघाटनाला सुध्दा हिला वर्षभर जुना असलेला दुसर्‍या कुठल्यातरी मार्गावरच्या वंदे भारतचा रेक दिला गेलेला होता. फुलांच्या माळांनी झाकला तरी रेकवरचे नंबर्स सगळी हकीकत सांगून जातात ना हो. असो. म. रे. चा आणि त्यातल्या त्यात तिच्या नागपूर विभागाचा कोळसा उगाळावा तेव्हढा काळाच.

- स्वतः रेल्वेमंत्री झाल्यानंतर ताबडतोब भुसावळ, नांदेड, नागपूर मध्य, नागपूर दपूम आणि इटारसी हे विभाग एकत्र जोडून नागपूरला "मध्यवर्ती मध्य" (C. C. "Centrally Central")  हा नवीन विभागच तयार करण्याची जबर मनिषा मनात बाळगून तसे मांडे खाणारा (इतकी वर्षे नुसते असे मांडे खाऊनच पोट भरलय राव) एक सामान्य रेल्वेफॅन प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर.

हॉल्टिंग बस.

दुपारी उशीरा माहूरहून निघून रात्री ९ - १० वाजेपर्यंत शेगावला पोहोचेल.

शेगावमध्ये रात्रभर मुक्काम.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर शेगावहून निघून दुपारी १२ वाजेपर्यंत माहूरला आपल्या डेपोत परत.

कंडक्टर दादा स्वतःसाठी आणि ड्रायव्हर दादांसाठी रात्रीच्या मुक्कामात लागणारे स्वच्छ आणि थंड पाणी भरून घेताना. त्यांना तशी तजवीज करून ठेवावी लागतच असणार.

माहूर गावाच्या पायथ्याशी, अरूणावती नदीच्या पूर्व तीरावर एक रमणीय मठ आहे. तिथे हे शुध्द आणि थंड पाणी सगळ्यांसाठी उपलब्ध असते. बहुतांशी एस. टी. बसेस आणि ट्रक्ससुध्दा इथून स्वतःसाठी शुध्द आणि थंड पाण्याची तजवीज करताना दिसलेत.

MH 20 / BL 3720

Ashok Leyland Cheetah model.

Bus built by MSRTC's Central Workshop Chikalthana Chatrapati Sambhajinagar.

2 x 2 seating.

Total seats 44 + 1 conductor.

नांदे. माहूर आगार.

नांदेड विभागाची टिपीकल पिवळी ग्रील. 

आता आपल्या महाराष्ट्र एस टी बसचे अशा अॅल्युमिनियम बांधणीचे माॅडेल बनणे संपलेय. आता सगळ्या पोलादी बांधणीतल्या एम. एस. पर्‍या.

#msrtc

#mahur

#shegaon

#busfan