खरेतर नागपूर - परभणी हा मार्ग आम्ही आमच्या बालपणापासून बघत आलेलो आहोत. परभणी ते नागपूर असा दिवसभर प्रवास करून रात्री नागपूर बसस्थानकावर आराम करणारी ही बस. सकाळी पुन्हा ८.१५ ला नागपूरवरून परतीसाठी निघते. हा मार्ग आणि तिचे हे वेळापत्रक फ़ार जुने आहे.
नागपूर आणि पुणे विभाग हे टाटा बसेसचे माहेरघर तर कोकण, खान्देश आणि मराठवाडा विभाग हे लेलॅण्ड बसेसचे माहेर हे समीकरण फ़ार जुने आहे. टाटा बसेस या मैदानी प्रदेशात पळायला उत्तम असतात तर लेलॅण्ड बसेस म्हणजे घाटांच्या राण्या अशी समजूत होती. त्याकाळी या कंपन्यांच्या वेगवेगळ्या एंजिनांची ताकद, त्यांच्या वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांमुळे कदाचित हे समीकरण बरोबर असेलही. पण आता गेल्या काही वर्षात समान उत्सर्जन मानके (Uniform Emission Standards) आणि एकूणच जागतिकीकरणाच्या रेट्यात टाटा आणि अशोक लेलॅण्ड या दोन्हीही गाड्या जवळपास सारख्याच ताकदीच्या आणि दर्जाच्या झालेल्या आहेत त्यामुळे आता आता हे गृहीतक थोडे विस्कटलेले आहे. अशोक लेलॅण्ड ने विजयवाडा येथे बांधलेल्या नवीन "लालपरी" बसेस आता महाराष्ट्राच्या सर्वच विभागात दिसतात. तसेच टाटा बसेस सुद्धा मराठवाड्यात आणि कोकणात सर्वच डेपोंमध्ये यायला लागलेल्या आहेत.
आमच्या बालपणी आमच्या मावशीच्या गावी, यवतमाळला, उन्हाळ्याच्या सुटीत, दिवाळीच्या सुटीत जायचे असले की आम्हाला या लेलॅण्ड बसेसने जावेसे वाटे. नागपूर बस स्थानकावर लेलॅण्ड बसेस दिसण्याचे प्रसंग विरळा. छत्रपती संभाजीनगर आगाराची आणि छत्रपती संभाजीनगर वरून आलेली छत्रपती संभाजीनगर - नागपूर ही निम आराम (एशियाड) बस फ़ार थोडा वेळ नागपूर बस स्थानकावर दिसत असे. कारण सकाळी ९.०० च्या सुमारास नागपूरला आलेली ही बस फ़ार वेळ इथे न रमता लगेच सकाळी ९.३० वाजता आपल्या परतीच्या प्रवासाला निघत असे. हिचे दर्शन नागपूरला फ़क्त अर्धा ते पाऊण तास होत असे.
नागपूरला त्याकाळी दिसणारी दुसरी लेलॅण्ड गाडी म्हणजे किनवट आगाराची किनवट - नागपूर ही बस. ही बस दुपारी १ ते १.३० च्या सुमाराला नागपूरला येत असे आणि दुपारची वामकुक्षी आटोपून संध्याकाळी ४.३० ला आपल्या परतीच्या प्रवासाला निघत असे. आज जवळपास ४० - ४५ वर्षांनी सुद्धा या बसचे हेच वेळापत्रक कायम आहे. वर्धा - यवतमाळ - आर्णी - माहूर मार्गे जाणा-या या बसने आम्ही फ़क्त एकदाच नागपूर ते यवतमाळ हा प्रवास केलेला होता. या गंमतीदार कौटुंबिक प्रवासाची चित्तरकथा मी लवकरच इथे लिहीन. पण लेलॅण्डच्या बसेसने प्रवास करण्याचे प्रसंग आम्हा वैदर्भिय मुलांच्या आयुष्यात एकूण विरळा.
परभणी आगाराचा क्रू ही बस घेऊन नागपूरला येतो. रात्री ही बस आणि तिच्यासोबत आलेला क्रू नागपूरला मुक्काम करतो. क्रू बहुधा बसमध्येच पथारी टाकून झोपलेला आम्ही बघितलेला आहे. चालक केबिनच्या मागे प्रवासाच्या विरूद्ध दिशेला तोंड असलेला जो लांब बाक असायचा त्याला एक साखळी असायची. रेल्वेतल्या मिडल बर्थसारखी ती साखळी ओढून पाठ टेकवण्याचे कुशन बर्थसारखे खिडकीला बांधता येत असे. हा एक बर्थ आणि प्रवासी बसायला असलेला लांबलचक पण एक फ़िक्स्ड बर्थ. म्हणजे चालक आणि वाहक यांच्यासाठी बसमध्ये झोपायला दोन बर्थस तयार होत असत. अशा प्रकारे लांब पल्ल्याच्या गाड्यांसोबत गेलेला क्रू आपला आराम बसमध्येच करताना आम्ही ब-याच उदाहरणांमधून बघितलेले आहे. गोंदिया सुपर चंद्रपूर गाडीचा गोंदिया डेपोचा क्रू संध्याकाळी चंद्रपूरला पोहोचल्यानंतर दुस-या दिवशी सकाळी ८.१५ पर्यंत अशाच पद्धतीने बसमध्ये आराम करताना चंद्रपूर बसस्थानकावर आम्ही नेहेमीच बघत असू.
या बसने नागपूर ते यवतमाळ प्रवास करण्याचे आमचे स्वप्न अजूनही स्वप्नच राहिलेले आहे. आज मावशी आणि तिचे यजमान यवतमाळला नाहीत, त्यांचे घरही नाही, किंबहुना मावशी आणि तिचे यजमान आज या जगातच नाहीत. मग यवतमाळला त्या बालपणच्या ओढीने कुणाकडे जाणार ? या बसने आमचा प्रवास हुकला तो हुकलाच.
पण आजही ही बस याच वेळाप्रत्रकावर नागपूर ते परभणी हा प्रवास करते आहे हे मला माझ्या घर ते महाविद्यालय या रोजच्या प्रवासात दिसते. परभणी डेपो गेली १० वर्षे तरी या मार्गावर आपली भंगार बस पाठवतो आहे ही माझी या डेपोकडे तक्रार आहे. अरे इतक्या दूरच्या पल्ल्यावर आपली चांगली बस द्यायची ना ! हे प्रकाशचित्र काढले तेव्हा ही बस त्याकाळी ब-यापैकी नवी म्हणूनच गणली जायची.
MH - 20 / D गॅंगमधला हा आणखी एक मेंबर. आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. त MH - 20 / D गॅंग प्रसिद्ध आहे. कारण MH - 20 / D 0001 ते MH - 20 / D 9999 पर्यंत सगळे नंबर्स फ़क्त आपल्या महाराष्ट्र एस. टी. लाच मिळालेले आहेत. असे उदाहरण कुठेही नाही.
परभणी विभागाची एकदम साधी अशी स्टाईल. ग्रीलला कुठलाही विशेष रंग नाही, समोरच्या बंपरला, खिडक्यांना विशेष असा कुठलाही रंग नाही. साधी सरळ "ठेविले अनंते तैसेची रहावे" ही वृत्ती. त्यामुळे चिकलठाणा कार्यशाळेने ज्या अवस्थेत बस दिली त्याच अवस्थेतली ही बस. याच्या बाजूला उभी असलेली टाटा बस म्हणजे त्याकाळी झालेल्या नाशिक कुंभमेळ्यासाठी आपल्या दापोडी कार्यशाळेने बांधलेली विशेष कुंभमेळा रंगसंगतीची (पांढरा आणि आकाशी) बस.
नागपूर बस स्थानक
१८ / ५ / २००८. सकाळी ८.०० वाजता.
