दुर्मिळ ते काही - १०

सर्वसाधारणपणे, MSRTC च्या मध्यवर्ती कार्यशाळांमध्ये (Central Workshops) खालीलप्रमाणे बसेसची बांधणी केली जाते:

चिकलठाणा (छत्रपती संभाजीनगर) : अशोक लेलँड (Ashok Leyland)

हिंगणा, नागपूर: टाटा (Tata)

दापोडी, पुणे: टाटा आणि अशोक लेलँड (दोन्ही)

मात्र, काही प्रसंगी चिकलठाणा कार्यशाळेत टाटा बसेस आणि अत्यंत दुर्मिळ घटना म्हणून नागपूर कार्यशाळेत अशोक लेलँड बसेसची बांधणी केली गेली आहे.

नागपूर कार्यशाळेत 'सेमी-लक्झरी' (निम आराम, ब्रॅंड नेम हिरकणी) बसेसची बांधणीही क्वचितच झाली आहे. (केवळ काही मोजक्या बसेस - जसे की MWY 98XX मालिका, MH 31 / 90XX मालिका आणि MH 40 / N 83XX ते 84XX मालिका).

त्यामुळे, नागपूर कार्यशाळेत अशोक लेलँड सेमी-लक्झरी बसची बांधणी होणे ही अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे.

MH 40 / N 8381.

अशोक लेलँड 'चीता' (CHEETAH) मॉडेल.

पूर्वीची सेमी-लक्झरी बस.

आता 'परिवर्तन' (Parivartan) श्रेणीत रूपांतरित.

२ x २ आसन व्यवस्था.

ठाणे - २ आगार, ठाणे विभाग.

NH 4 (जुना मुंबई-पुणे महामार्ग) वर खोपोली आणि खंडाळा दरम्यान दिसली.

२५/१२/२०१२.

सकाळी ०८:४५ वाजता.

एका आशावादी तरूणाच्या पत्रांचा बदललेला मायना

एकेकाळी पत्राच्या शेवटी समारोप करताना

"कळावे, लोभ आहेच तो वृद्धींगत व्हावा ही विनंती"

असे लिहीणारा एक स्वप्नाळू, आशावादी तरूण 

आता 

"कळावे, लोभ असावा. नसलाच तरी काही हरकत नाही. सर्वांना समाधानी ठेवणे ही जबाबदारी फ़क्त ईश्वराची आहे, आमच्यासारख्या मनुष्यांची नाही."

हे लिहू लागला की त्यावर या जगाच्या जगरहाटीच्या कृत्यांनी त्याच्या स्वप्नाळूपणाला किती जमिनीवर आणून ठेवलेय याची जाणीव होते. 

तरीही जगाच्या चांगुलपणावर जो पुन्हा विश्वास ठेवतो आणि त्याच जुन्या उर्मीने जगाला सामोरे जातो त्याच हट्टी तरूणाचा आदर्शवाद, आशावाद आणि स्वप्ने खरी ठरतात हे सांगायला कुणाही ज्योतिष्याची गरज नसते.

- प्रभातचिंतन, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. भाद्रपद शुक्ल त्रयोदशी, शके १९४८, दिनांक २४/९/२०२६

बेसनाच्या वड्या, तिळगुळाच्या वड्या, किलवर, इस्पिक, बदाम, चौकट वगैरे

आजकाल कुणाच्या घरी बेसनाच्या वड्या होतात की नाही ? (बेसनाच्या लाडूंसारख्या बेसनाच्या वड्या)

आणि संक्रांतीत तिळगुळाच्या वड्या होतात की नाही ? की तीळ आणि साखरेच्या कडक वड्याच खाता ?

बरं, तीळगुळाच्या वड्यांमध्ये इस्पिक, किलवर, चौकट आणि बदामाच्या आकाराच्या वड्या अजूनही होतात का हो ?

बाकी वैदर्भिय भाषेत किलवरला "चिडी" आणि चौकटला "वीट" म्हणणारी मंडळी आहेत का हो अजून ? की आपल्या "तथाकथित" इंग्रजी शाळांमध्ये घातलेल्या मुलांच्या नादाने "spade, hearts " च सुरू झाले आहे सगळ्यांचे ?

- बालपणीच्या मजेच्या खूप छानछान आठवणी असणारा, कुमार राम प्रकाश किन्हीकर.

आजारी पडलेले रामोबा आणि त्यांचे चिंतन

ऋतूबदल होत असताना संधीकाळात दरवेळी आजारी पडणे हे निसर्गाशी अती तादात्म्य पावल्याचे लक्षण आहे असे मी मानतो आणि दरवेळी आजारपणाची नवी मजा घेतो.

त्यानिमित्ताने स्वतःचा स्वतःच्याच शरीराशी संवाद होतो. आपले शरीर समजून घ्यायला मदत होते हा माझा प्रामाणिक अनुभव आहे.

तसाही मी निसर्गवेडा माणूस आहे. निसर्गाशी जास्तीत जास्त तादात्म्य पावून जगण्याचा माझा अगदी जागरूक प्रयत्न असतो.

सेवानिवृत्तीनंतरचे जीवन ऋषीमुनींसारखे जास्तीत जास्त वनांमध्ये, sustainable आणि self sufficient काढणे हे माझे स्वप्न आहे. वानप्रस्थ आणि संन्यासाश्रम हे सुध्दा आनंददायक जगण्याचे टप्पेच आहेत ही माझी दृढ धारणा आहे. 

महाविद्यालयात असताना पुलंच्या "तुझे आहे तुजपाशी" त आचार्यांची भूमिका केली होती. त्यातल काकाजींच आचार्यांना उद्देशून असलेल एक वाक्य मनाला खूप भावल होत. (तस ते नाटकच खूप मनाला भावलेल होत. मराठी सारस्वतातल्या सर्वश्रेष्ठ कलाकृती कुठल्या ? या प्रश्नाला पहिल्या क्रमांकावर मी या नाटकाचे नाव घेईन.)

त्यात काकाजी आचार्यांना म्हणतात, "ऋषीमुनींनी अस सारखसारख समाजामध्ये वावरायला येऊ नये. पोरंसोरं दाढी ओढतात मग." 

तसच वानप्रस्थात संसारी जनांमध्ये फार लुडबुड न करता "उरलो (कुणी विचारल तरच) उपदेशापुरता" अशी भूमिका घेत 

आणि 

संन्यासामध्ये जनसंपर्क कमीत कमी करून स्वचिंतन करीत मृत्यूला शांतपणे सामोरे जाणे यात जीवनाची कृतार्थता आहे असे मानणार्‍या वर्गातला मी आहे. (किती non competetive आणि बुरसटलेले विचार आहेत, नाही ?)

म्हणून ऋतूबदलात नेहेमी आजारी पडत असलो तरी "पडू आजारी, मौज हीच वाटे भारी" अशी माझी अवस्था होऊन जाते.

आजारपणाला निसर्गचक्राचाच एक भाग मानल तर ते पण एक आनंददायी अनुभव ठरेल, नाही ?

— ईशावास्योपनिषदांमध्ये म्हटल्याप्रमाणे १०० - १२५ वर्षे मस्त, मुक्त आणि कृतार्थ जगण्याची जिजीविषा बाळगणारा रामोबा.

गाडीतली प्ले लिस्ट, Gen X, Gen Z वगैरे

गाडीने लांबचे प्रवास करताना स्वतःच्या आवडीची प्ले लिस्ट ऐकत ऐकत जाणे यासारखा दुसरा आनंद नाही तुम्हाला सांगतो. बालपणापासूनच "मी कार घेतली तर..." या माझ्या स्वप्नात ही अशी आवडीची गाणी ऐकत जाण्याची फँटसी अपरिहार्यपणे आणि अविभाज्यपणे होतीच.

पण लेकरू आता मोठे झालेय. जेन झी. त्यांची प्रतिक्रिया असते की "बाबा, ही गाणी ऐकत प्रवास करताना अगदी ट्रकच्या केबिनमधून क्लीनर म्हणून प्रवास केल्यासारखा फील येतोय." लगेच वेडेवाकडे चेहरे करणे सुरू होते. ही प्लेलिस्ट लवकर संपावी अशी प्रार्थना देवाकडे सुरू होते.

पण बाप आखिर बाप होता है. ही साडेतीन तासांची प्लेलिस्ट संपेपर्यंत प्रवासच संपतो आणि मुक्कामाचे ठिकाण येते.

Gen X = 1 : Gen Z = 0

भाव तसा देव

18/09/2026

आज सकाळपासूनच (तसे तर काल संध्याकाळपासूनच) मनात अपार खिन्नता दाटून आली होती. तशी ती गेल्या ४ वर्षांपासून या दिवसांमध्ये मनात येतेच.

१९७७ पासून आमच्याकडे असलेल्या महालक्ष्म्यांच्या सणात, ज्येष्ठा कनिष्ठा गौरी व्रतात  गेली ४ वर्षे सुपत्नी नसल्याने खंड पडलाय. या दिवसांमध्ये मनात अपार उत्साह असायचा, कामे करण्याचा उरक असायचा, घरात दिवाळीपेक्षाही अधिक उत्साहाचे वातावरण असायचे.

पण पहिल्यांदा वडील गेलेत, मग आई आणि त्यानंतर लगेचच सुपत्नीही अचानक निवर्तली. या उत्सवाचा इतका मोठा उरक आणि तयारी बघता आम्हा बापलेकांकडून हे होणे शक्य नव्हते. गेली चार वर्षे या पारंपारिक व्रतात खंड पडलाय. पण अजूनही हे दिवस आलेत की जुन्या अनेक आठवणींचे मोहोळ भूतकाळातून उठते आणि वर्तमानात आपल्या मनाला चावून चावून त्याच्या चिंधड्या चिंधड्या करते. कालपासून अशाच विध्द, खिन्न मनाने मी वावरत होतो.

आज घरी स्वयंपाक सुध्दा करावासा वाटेना. मग घराजवळच असलेल्या आणि साधे, ताजे आणि शुध्द मराठी थाळी पोटभर देणार्‍या भोजनालयात जाऊन बसलो. तिथे कायम गर्दी असल्याने एकच टेबल अनेकविध जणांसह वाटून घ्यावे लागते.

मी जिथे बसलो त्याच टेबलवर माझ्या अगदी समोर एक माझ्यापेक्षा कमी वयाचा तरूण बसला होता. किडकिडीत शरीरयष्टीचा, खोल गेलेल्या डोळ्यांचा, साधेसे कपडे अंगावर असलेला. 

माझे ताट येईपर्यंत मी बाजूच्या काचेतून बाहेर रस्त्यावर नजर टाकत होतो. एक अॅक्टीव्हा त्या भोजनालयासमोर थांबली. सुरेख, सुंदर नवरा बायको आत आलेत. नवरा माझ्याशेजारी आणि अगदी नवर्‍यासमोर त्याची सुपत्नी बसून जेवणथाळीची वाट बघू लागलेत. दोघांचेही कपडे अगदी टापटिपीचे होते. त्या स्त्री च्या अंगाखांद्यावर भरपूर दागिनेही होते. एकंदर सुखवस्तू, संपन्न जोडपे होते.

आमच्या थाळ्या पुढ्यात आल्यात तोवर बाहेर एक क्रेटा येऊन थांबली आणि त्यातून अत्यंत साध्या, थोड्या मळलेल्या, चुरगळलेल्या कपड्यांतले, क्रेटातल्या प्रवाशांना विजोड वाटावे असे एक जोडपे उतरले. भोजनालय अगदी फुल्ल असल्याने ते दोघेही आमच्याच टेबलवर येऊन बसलेत. माझ्याशेजारच्या छान कपड्यातल्या पुरूषाशेजारी तो पुरूष आणि त्याच्या अगदी समोर त्याची ती बायको. आमचे टेबल आता पूर्णपणे भरले. सगळ्यांच्या थाळ्या पटकन आल्यात. हातातोंडाची लढाई लढत पटापट सगळ्यांचे भोजन सुरू झाले. भोजन नेहेमीप्रमाणेच साधे, ताजे आणि सुग्रास होते.

माझे भोजन आटोपले, सोबतच दोन्हीही जोडप्यांची भोजने आटोपली आम्ही हात धुवायला उठलोत सुध्दा, पण माझ्यासमोर बसलेल्या तरूणाच्या जेवणाचे मध्यंतर सुध्दा व्हायचे होते हे माझ्या लक्षात आले. जेवत असताना दुसर्‍याच्या ताटाकडे, खाण्याकडे मुद्दाम लक्ष देऊ नये असा एक सभ्यतेचा संकेत आहे पण मुद्दाम लक्ष न देतासुध्दा मला आपोआप जाणवले की समोरच्या तरूणाच्या शरीरयष्टीच्या मानाने त्याचे खाणे अवाढव्यच आहे.

हात तोंड धुवायला मी उठलो आणि आत्तापर्यंत माझ्या लक्षात न आलेली एक गोष्ट चटकन माझ्या दृष्टीस पडली आणि माझे डोळे पाणावले. त्या तरूणाचे उदर त्याच्या शरीरयष्टीच्या मानाने भलतेच लांब होते. मनाच्या अगदी खोल खोल आत जाणवले की अरे आपण ज्याच्या अथर्वशीर्षाची कायम सहस्रावर्तने करतो तो लंबोदर तर हाच. आपल्या कल्पनेतल्या रूपातच देवाने आपल्याला दर्शन द्यावे हा आपला अट्टाहासच आपल्याला अनेक अलौकिक अनुभवांपासून वंचित ठेवतो.

अंतर्मनात ही जाणीव झाल्यासरशी मी त्या दोन जोडप्यांकडे पुन्हा बघितले आणि जाणवले की अॅक्टीव्हावरून आलेले सुंदर कपड्यातले, दागदागिने घातलेले जोडपे म्हणजे ज्यांच्या सहस्रनामांचा उच्चार आपण रोज करतो ते भगवान विष्णु आणि पुत्र नसला तरी आपला अत्यंत लाडक्या असलेल्या लंबोदराच्या बाजूला बसून भोजन करणारी श्रीविष्णुंची सुपत्नी महालक्ष्मी आणि साध्या कपड्यातले पण क्रेटातून आलेले अत्यंत श्रीमंत जोडपे म्हणजे प्रत्यक्ष माता पार्वती आणि पिता श्रीशंकर. मनोमन नमस्कार केला. मनातली खिन्नता पार पळाली होती. वर्षानुवर्षे ज्यांची आराधना केली, ज्यांची सूक्ते गायली, सहस्रनामजप केलेत, अभिषेक केलेत, ज्यांना नैवेद्य दाखवून भोजनाचे निमंत्रण केले ती सगळी मंडळी आज माझ्या मनाच्या खिन्न अवस्थेत अगदी अनपेक्षितपणे माझ्या पंक्तीला जेवलेली होती. माझ्या मनातला भाव तसा होता. आणि भाव तसा देव यावर माझी पूर्ण श्रध्दा आहे.

वाॅशबेसिनवर चूळ भरल्यानंतर हात तोंड पुसायला खिशातला रूमाल काढला खरा पण हाता तोंडाच्या ओलाव्यापेक्षा तो माझ्या डोळ्यांमधून वाहणार्‍या अश्रूंच्या ओलाव्यानेच जास्त भिजला. 

झाले, संपलेच ना आता इथले काम. मनुष्यजन्माला येऊन आता काय मिळवायचे राहिलेय इथे ? आपण आजवर करीत असलेल्या अनुष्ठानांची, व्रतांची, उपोषणांची सांगता आज झाली. आपण भरून पावलोत.

- "भाव तसा देव" यावर दृढ विश्वास असलेला आणि देव कुठल्याही रूपात आपली अनुभूती मनुष्यमात्रांना देऊ शकतो याचा अनुभव घेतलेला एक कृतकृत्य जीव, राम. 

महालक्ष्म्या (ज्येष्ठा कनिष्ठा गौरी) पूजन २०२०

* ज्येष्ठा कनिष्ठा गौरींनी आगमनाआधी पाहिलेली तन, मन आणि धनाची परीक्षा. मर्यादित संसाधनांची उपलब्धता.

* आजच्या दिवशीचा नेमका मुहूर्त साधून स्वयंपाक व इतर सेवा पुरवणार्‍यांनी वाढवलेले अव्वाच्या सव्वा दर.

* "मारे 'शेफ, शेफ' म्हणून मिरवत असतोस ना, मग दाखव आता तुझी शेफगिरी" हा गौराई कडून आलेला आणि हृदयाला जाणवलेला संदेश.

* "चला, आता या परीक्षेला बसून उत्तीर्ण होऊनच दाखवू" हे स्वीकारलेले आव्हान.

* सहधर्मचारिणीच्या साथीने पहाटे पासूनच अक्षरशः कंबर कसून (उत्तरीय कंबरेला बांधून) स्वयंपाकघरात केलेला प्रवेश.

* आपल्या आईला आज आपल्याकडूनच ही सेवा करून घ्यायची आहे या जाणीवेने आलेला अमाप उत्साह.

* पती पत्नींच्या सहा, साडेसहा तासांच्या मेहेनतीनंतर तयार झालेला प्रसाद.

* प्रसाद ग्रहण करणार्‍या अभ्यागतांनी त्यावर उत्तम अभिप्राय नोंदवल्यानंतर, डोळ्यांच्या कडांशी दडवलेले अश्रू.

।। सौभाग्यदा लक्ष्मी बारम्मा।। 

महालक्ष्म्यांचा (ज्येष्ठा कनिष्ठा गौरी) सण आणि पाहुणवेडे आम्ही

आम्ही सगळेच पाहुणवेडे आहोत. बालपणापासूनच घरी आमचे दादामामा, मामी किंवा इतर मावशी, काका काकूमंडळी येणार असली की आमचा दसरा दिवाळीच सुरू व्हायची. या मंडळींबरोबर "नागपूर बससेवेचा गाईड" या नात्याने नागपूरात मनसोक्त भटकता यायचे. खूप निरनिराळ्या आप्त, संबंधी मंडळींची गाठभेट व्हायची. शाळा, क्लासेस बुडविण्याची आॅफिशियल परवानगी घरून असायची. मग काय ? आनंदा नाही तोटा.

महालक्ष्म्या घरी असताना मला अगदी तसेच वाटायला लागते. आपले कोणी तरी ज्येष्ठ, प्रेमळ नातेवाईक आपल्या घरी त्यांच्या मुलाबाळांसह मुक्कामाला आलेले आहेत. त्यांच्यासाठी काय करू ? आणि काय नको ? अशी मनाची लहान मुलासारखी अवस्था होऊन जाते.

 आपण एवढ्यातच एक नवीन सूक्त शिकलोय. ते त्यांना म्हणून दाखवूयात ? की परवा आपण एक नवीन भजन शिकलोय. तेच म्हणूयात ? मनाची अशी अवस्था. स्वतःला ३० वर्षे लहान करून टाकणारी.

जाणते झालो. जबाबदार्‍या अचानक अंगावर पडायला लागल्यात. पती झालो, बाप झालो. मुले मोठी व्हायला लागलीत. आजही अशा महालक्ष्मी आगमनाच्या दिवशी अचानक मुलांच्या वयाचे आपण आपल्यालाच दिसू लागतो. आपल्या वयाचे आपले वडील असतानाचा काळ जाणवू लागतो. अक्षरशः १२५ स्केअर फुटांच्या, मातीच्या भिंती  असलेल्या जुन्या घरात महालक्ष्म्या करताना त्यांची कल्पकता, त्यांचे कष्ट प्रकर्षाने जाणवतात.  बरे प्रसादासाठी निमंत्रित मंडळीही भरपूर. सगळी प्रेमाची मंडळी गैरसोयी सोसून, ऊनपाऊस झेलत सहभागी व्हायची. ते दिवसही प्रकर्षाने डोळ्यात दाटून येतात.

"आठवणी दाटून आलेल्या,

ओल्या पापण्यांत जपाव्यात.

आणि डोळ्यांतील पाण्यानेच,

आठवणींची पाने उलटावीत."

।। बारम्मा ।।

।। भाग्यदा लक्ष्मी बारम्मा ।।

- कृपाभिलाषी (शरीराने वाढलेला असला तरी मनाने अजूनही शालेय वयाचा असलेला) चि. राम प्रकाश किन्हीकर,

कुहीकर वाडा, पोथी गल्ली, इतवारी, नागपूर.

मोदक : एक चिंतन

खरेतर मोदक या शब्दाचा अर्थच मुळात मोद (आनंद) तयार करणारा (मोद+क) आहे. त्यामुळे मोदकावर चिंतन काय करायचे ? हा माझ्यासमोर असलेला मोठा "क्रायसिस" होता तुम्हाला सांगतो. आमच्या देशस्थी पद्धतीप्रमाणे कमीतकमी अर्धा डझन मोदक खाल्ल्यानंतर मोदक या विषयावरच काय पण आपण आज काय जेवलोय याचे चिंतन करण्याइतपत सुद्धा आपला मेंदू सक्रिय नसतो. आपसूकच डोळे मिटू लागतात आणि आपण निद्रादेवीच्या राज्यात सामील होऊन जातो. दुपारची अशी फ़र्मास वामकुक्षी वगैरे झाली की उठल्यानंतर दुपारच्या चहाआधी पुन्हा एखाद दोन मोदक फ़स्त होतातच. त्यात कसले आलेय चिंतन ? पण दरवर्षी गणपती उत्सव जवळ आला की "मोदक उकडीचे की तळणीचे ?" या विषयावर फ़ेसबुक आणि इतर समाजमाध्यमांवर अनेक वाद झडतात, कारण दोन्हीही बाजूंकडून भांडी वाजो लागतात. तसे "भांडी वाजो लागली" हे युध्द आणि पाकक्रिया या दोहोंचे सामायिक लक्षण आहे. आणि आपल्यालाही असे चिंतन वगैरे करण्याची सुरसुरी वगैरे येते.

ही भांडणे इतक्या टोकाला जातात की तिस-या महायुद्धाचे कारण "मोदक: उकडीचे की तळणाचे ?" हे होऊ शकेल अशी भिती वाटू लागते.

उकडीच्या मोदकांचे "मोम्मोज" शी असलेले साधर्म्य लक्षात आणून देऊन, चीन, मंगोलिया, जपान, फिलीपाईन्स आदि पूर्वेकडच्या, अती पूर्वेकडच्या देशांचा पाठिंबा घ्यायला, दामले ओक लेले फडकें, त्या त्या राष्ट्रांना इ मेल लिहीण्याचा सपाटा लावतात.

इकडे तळणासाठी "तेल" लागत असल्याने आपण मध्यपूर्वेतील अरब राष्ट्रांचा पाठिंबा घ्यायला हवा अशी चर्चा देशपांडे, कुळकर्णी, पांडे यांच्यात होते. पण मुळातच बेशिस्त असल्याने कुणाच्या इ मेल वरून पत्र पाठवून पाठिंबा मागायचाय यावर एकमत झालेले नसते. आणि याच बेशिस्त पणामुळे महायुध्द व्हायचे टळते बहुतेक. Blessing in disguise.

पुढल्या गणेशोत्सवापर्यंत या विषयावर शांतता असते आणि गणेशोत्सव जवळ आला की पुन्हा युद्धाचे ढग जमू लागतातच. त्यात आमच्यासारखे काही जन्माने देशस्थ पण कर्माने आणि सवयींने कोकणस्थ असलेले लोक दोन्हीही प्रकारचे मोदक खायला मिळावेत म्हणून त्या आगीत तेल ओतत असतातच.

तर एकूण विषय काय ? मोदक खाल्ल्यानंतर पाच मिनीटांमध्ये झोप येणे आणि त्या झोपेचा परिणाम म्हणून आपलेही उदर आपल्या दैवतासारखे विशाल होणे आणि त्यात अधिकाधिक मोदक सामावले जाण्याची शक्ती येणे हेच या मोदक आख्यानाचे मोदकावरील वादांचे अंतिम फ़लित. मग ते मोदक उकडीचे असोत की तळणाचे असोत.

- खाद्यपदार्थोदभव युध्द तज्ञ (कशी वाटली मी मलाच दिलेली पदवी ?), उत्तमोत्तम शाकपाक प्रेमी, (थोडक्यात 'खादाडखाऊ') आणि आप्त मित्रांचा "मोदक" (मोद = आनंद निर्माण करणारा), रामभाऊ. 

(ही पोस्ट सुध्दा गणेशोत्सवाच्या काळात अनेक व्हॉटसअॅप गृप्सवर फिरणार, यात शंका नाही.)  

वेदमूर्ती ?

आजकाल स्वतःला "वेदमूर्ती" म्हणवून घेणाचे हे एक नवीनच फ़ॅड गुरूजींमधे सध्या आलेय.

श्रीगणपत्यथर्वशीर्ष, पुरूषसूक्त, श्रीसूक्त, एकादष्णी आणि पवमान येव्हढेच येत असले तरी स्वतःच स्वतःला "वेदमूर्ती" म्हणवून घ्यायचे. एकेका वेदाचे भेद किती आहेत ? शाखा किती आहेत ? याची साधी मोजणी सुध्दा येत नसलेल्या व्यक्ती "वेदमूर्ती" ?

श्रीगुरूचरित्र नियमीतपणे वाचणा-यांनी तरी त्यातल्या सव्विसाव्या अध्यायाचा अन्वयार्थ लक्षात घेऊन स्वतःला वेद कळतात असा दावा करू नये.

- अशावेळी नेमके पुल आठवणारा 

"चड्डी फाटली तर लेकाला टीप मारता येत नाही, नीट. आणि हा ठिगळ्या टेलर स्वतःला "प्रोफेसर" म्हणवून घेतो ? "

पुल भक्त, प्रा वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

आनंदाने जगायचं नाकारणं यासारखा दुसरा शाप नाही

पु. ल. देशपांड्यांनी वर्णन केल्याप्रमाणे आम्ही म्हणजे रोज दुपारचा आणि (संध्याकाळचाही) ताकभात उरकून हातावरचे पाणी वाळायच्या आत निद्रादेवीच्या राज्यात सामील होणारे वीर.  पत्रिकेच्या सुखस्थानी गुरू असला की असली सुखे लाभतात असे म्हणतात.  टचवुड. ते जाऊ देत बापडे.

रोज कामधंद्यावर दुपारच्या वामकुक्षीची होणारी पंचाईत सुट्यांच्या दिवशी भरून काढण्याच्या दृष्टीने आमची कायम वाटचाल असते. कधीकधी दुपारी साधारण चांगल्या चार पाच  घटिका वामकुक्षी पार पाडल्यानंतर उठताना घड्याळाकडे बघून क्षणभर अपराधी वाटतही, नाही असे नाही.

पण लगेच पाडगावकरांची "खरं सांगतो यात काही पाप नाही.आनंदाने जगायचं नाकारणं यासारखा दुसरा शाप नाही" या ओळी आठवतात. आणि आपणच आपल्या मनाची समजूत घालतो. आणि या तात्पुरत्या अपराधगंडातून बाहेर येतो.

- खरेतर "आयत्यावेळी आपल्या समर्थनार्थ अगदी convincing अशी योग्य ती वाक्ये, योग्य त्या कवितांच्या ओळी सुचणे यासारखे खरे सुख नाही" असे मानणारा, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर. 

कालचे पालकत्व आणि आजचे पालकत्व : नक्की काय बरोबर ?

साधं LHS = RHS सांगितल्यावर जणू काही या कार्ट्याने 

e = mc(square) चा शोध लावल्यासारखे अत्यंत लाडात येऊन "ब्रेक ले ले यार पार्टनर" म्हणणारी आई,

आणि 

मुलगी डोळ्यांच्या बाहुल्या मोठ्या करकरून साधं आपलं डोळ्यांच्या अंतर्रचनेचा अभ्यास करत असताना "ब्रेक ले ले यार पार्टनर" म्हणणारे वडील

आमच्यावेळी का नव्हते हो ? आमच्याकाळी आम्हाला पुस्तकाच्या पहिल्या पानावरील प्रतिज्ञेपासून मधल्या सगळ्या पानांवरील धडे, त्यातल्या solved assignments (आणि त्यातले unsolved questions पण त्यांच्या उत्तरांसकट) ते शेवटल्या पानांवरच्या धड्यांपर्यंत जवळपास पाठ असूनसुध्दा (आणि आपला कार्टा असला एकपाठी आहे हे जन्मदात्यांना माहिती असूनसुध्दा), "मेल्या, परीक्षेआधी असा उंडारण्याऐवजी पुन्हा एकदा सगळे पुस्तकातले धडे वाचून काढलेत तर डोळे फुटणार आहेत का तुझे ?" अशी दटावणी आमच्या जन्मदात्यांकडून मिळायची.

पण त्यामुळेच आम्ही tough झालोत. छोट्याशा स्तुतीने हुरळून स्वतःविषयी अवास्तव कल्पना करून न घेता (आणि त्यामुळेच छोट्याशा अपयशाने खचून जाऊन स्वतःचे devaluation करून न घेता) Right Evaluation करायला शिकलोत.

जाहिरातवाले काय हो ? काय वाट्टेल ते सांगतात. पण नुसते LHS = RHS सांगितल्यावर गणितातली मोठ्ठी theory मांडल्याच्या पराक्रमाचे कौतुक करून तुम्ही पाल्याचे over evaluation करुन त्याच्याच पुढल्या आयुष्यात प्रश्न निर्माण करू शकता हे सुजाण पालकांना कळायला हवे.

- "जुने ते सोने" मानणारा आणि तरीही आधुनिक शिक्षणपध्दतीतून उत्तम गोष्टी घेऊन त्यांचे कसोशीने अवलंबन करत असणारा, आपला right evaluator, पंतोजी, रामशास्त्री किन्हीकर. 

जन्मस्थानं न खलु विमलम

चंद्रपूर माझे जन्मस्थान. आजोळ चंद्रपूर. बालपणापासून माझ्या प्रेमाची सगळी माणसे चंद्रपुरात. परम पूजनीय बापुराव महाराजांच्या परिवारात सामील झाल्यावर परम पूजनीय मायबाई महाराजांच्या मुखातून परम पूजनीय महाराजांचे चंद्रपुरातले वास्तव्य आणि त्यांना चंद्रपूर विषयी वाटणारी आत्मीयता धन्य कानांनी ऐकली होती. 

"चंद्रपूर म्हणजे सत्पुरूषांचे माहेरघर" ही महाराजांची उक्ती मनोमन पटलीही होती.

कृष्णस्वरूप श्री हयग्रीव महाराज.

प.पू. हयग्रीव महाराज समाधी

योगायोगाने पत्नीही चंद्रपूरचीच लाभली. त्यामुळे चंद्रपूरच्या फ़ेर्‍या नियमीत व्हायला लागल्यात. 

चंद्रपूरची भेट म्हणजे ग्रामदैवत महाकाली, जागृत आणि उपेक्षित असलेले तीर्थक्षेत्र अंचलेश्वर, महाराजांचे कुलदैवत असलेली एकवीरा जगदंबा, कृष्णस्वरूप असलेले योगी परम पूजनीय हयग्रीव महाराज, परम पूजनीय निकालस महाराज आणि ज्यामुळे आमचा धार्मिक पिंड घडला ते आजोळी असलेले श्रीलक्ष्मीनृसिंहाचे जागृत देवस्थान यांचे दर्शन अत्यावश्यकच. या सगळ्या ठिकाणांना भेटी देऊन मनाला परम समाधान लाभते. 

चंद्रपुरात घडून येत असलेले बदल पाहून मन सुखावले. या शहराची स्वच्छतेकडे होणारी वाटचाल स्पृहणीय. त्याचबरोबर अंचलेश्वर देवस्थानाकडे होणारे दुर्लक्ष आणि परम पूजनीय हयग्रीव महाराजांच्या समाधीची उपेक्षित अवस्था पाहून मन खिन्न होत असते. भाविकांनी या ठिकाणांकडे आस्थेने लक्ष देण्याची नितांत आवश्यकता आहे.

श्रीक्षेत्र अंचलेश्वर तटबंदी.

श्रीक्षेत्र अंचलेश्वर मंदीर परिसरातली पुरातन बावडी.

आई महाकाली जगदंबा भवानी

दहिहंडीचे बदलते स्वरूप आणि आपल्या सगळ्यांचीच परिस्थितीशरणता

पुण्यातल्या गणेशोत्सवातल्या ध्वनीप्रदूषणाबद्दल आणि त्या उत्सवाच्या एकंदरच बदलत चाललेल्या स्वरूपाबद्दल समस्त पुणेकरांनी आवाज उठवायला सुरूवात केलेली ही एक अतिशय चांगली बाब गेल्या आठवड्यात घडलेली आहे. मला वाटतं, सगळ्या मराठी माणसांनी दहिहंडीच्या बदलत चाललेल्या स्वरूपाबद्दल सुद्धा असाच आवाज उठवायला हवा. पण अनेक वर्षांपासून आपण दहिहंडीचे सध्याचे स्वरूप पाहत आल्याने आपण सर्वांनी हेच स्वरूप वास्तव म्हणून स्वीकारलेय की काय ? अशी शंका मला येते. किंवा सध्याचे दहिहंडीचे स्वरूप बरोबर नाही पण आपण काहीही करू शकत नाही अशी परिस्थितीशरणता आपल्यात आलेली आहे की काय ? अशीही शंका माझ्यासारख्या सामान्य माणसाच्या मनात येते.

अनेक वर्षांपासून मुंबई ठाण्यात चाललेल्या या अतिशय फालतू चालिरीतीचे खूळ हळूहळू, गेल्या दहा पंधरा वर्षात चाणाक्ष आणि संतुलित समजल्या जाणार्‍या वैदर्भिय जनतेच्या मनात भरवून देण्याची टूम इथल्याही काही काही दिखाऊ, शोबाज राजकारण्यांमधे येत चाललेली पाहून मी अस्वस्थ झालो होतो. याबाबत सर्वोच्च न्यायालयाचे सुद्धा न ऐकता, "तो एक खेळ आहे" वगैरे भंकस युक्तिवाद करत, सोयीस्कर पळवाट काढून, सर्वपक्षीय राजकारण्यांनी ती दहिहंडी आपल्या बोकांडी मारलेलीच आहे. 

ती जास्तीत जास्त थरांची जीवघेणी स्पर्धा, त्यात ही असली जत्रा भरवून, आपला मोठेपणा दाखवण्यासाठी, भव्य मंच वगैरे उभारून, आपलीच तरूण मतदार मंडळी जखमी होताना, मरताना निर्विकारपणे पाहणारे, मध्ययुगीन राजे सरदारांच्या मानसिकतेचे आपले राजकारणी आणि कोट्यावधी रूपयांच्या लालसेला भुलून आपला आणि आपल्या सहकार्‍यांचा जीव पणाला लावणारी ती भुरटी दहीहंडी मंडळे. हे लोण विदर्भात कधीही नकोय.

विदर्भात गोकुळाष्टमी म्हणजे घरोघरी कान्होबाची मूर्ती आणून अष्टमीच्या रात्री तिची पूजा, रात्री भजन, मध्यरात्री श्रीकृष्णजन्माचा आनंदोत्सव आणि दुस-या दिवशी घरच्या आणि आसपासच्या बाळगोपाळांसाठी छोटीशी दहीहंडी असे स्वरूप असते. दुस-या दिवशी इष्टमित्र, सोयरे धायरे यांच्यासह भोजन करणे असा आनंदी उत्सव असतो.

दहीहंडी उत्सवाचा आत्मा हा असा फार निराळा आहे रे. हे बाजारू स्वरूप म्हणजे दहीहंडी नाही. श्रीमदभागवतात भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या सामान्य कुटुंबातील सोबत्यांना, सवंगड्यांना दूध दुभत्याचा लाभ व्हावा, त्यांचीही शरीरे पुष्ट व्हावीत, त्यांना पुरेसे पोषण मिळावे म्हणून दहीदुभत्याच्या हंड्या फ़ोडल्या होत्या. आणि त्यातल्या मेव्याचे वाटप सगळ्यांना केले होते. वनात गुरे राखयाला जाताना श्रीमंत गरीब सगळ्यांनी एकत्र शिदोरी खाताना कुठलीही उच्च नीच भावना मनात सवंगड्यांपैकी कुणाच्याही मनात राहू नये, गरीबाला आपली शिदोरी सगळ्यांसोबत वाटून खाल्ल्याचे समाधान मिळावे म्हणून सगळ्यांच्या शिदोरीचा एकत्र गोपालकाला करून खाल्ला होता. ती भावना आजसुद्धा आपण रोजच्या व्यवहारात जोपासली तर आपल्या आपल्या सामाजिक वर्तुळात नकळतपणे किती समरसता आपोआप साधली जाईल याचा विचार आपण करायला हवा. तो खरा गोपालकाला, तो त्या श्रीकृष्णाचा संदेश. आज दहीहंडी साजरी करताना, गोपालकाला खाताना किती जणांना हे आठवते ?

बाय द वे, उंची वाढवण्यासाठी म्हणून ती क्रेनला बांधलेली दहीहंडी पाहून सूटबूट, गॉगल आणि मोजे घालून देवपूजेला बसणार्‍या बावळट माणसाला पाहिल्यासारख वाटत.

 

काहीही थेरं!

- दरवर्षी उत्सवात दहीहंडी फोडल्यावर त्या हंडीच्या आतले अस्सल सायीचे गोड दही मटकावणारा आणि दोन्ही मुठी भरून गोपालकाला खाणारा, पुराणकालीन कृष्णसखा, पैंदाराम.

सगुण उपासनेतला साधा सरळ आणि तरीही लोभसवाणा भक्तीभाव

श्रीमदभागवतकारांनी 

"सच्चिदानंदरूपाय, विश्वोत्पत्यादि हेतवे. तापत्रयविनाशाय, श्रीकृष्णाय वयं नुमो." 

असे वर्णन त्या पूर्णब्रम्हाचे केलेले आहे. त्या वर्णनातला 'वयम' हा शब्द श्रीकृष्ण उपासनेचे सामूहिक स्वरूप विशद करतो खरे, पण त्याचबरोबर आपली वैयक्तिक उपासना  आपले त्या परब्रम्हाशी वैयक्तिक नाते दृढ करून भगवंताशी आपले अनुसंधान कायम टिकवायला मदत करील हे नक्की.

आपले आजोबा, पणजोबा नियमितपणे भगवंताची पूजा करीत असत आणि पूजा करताना देवांच्या त्या मूर्तींशी त्यांचा संवादही चालत असे. बर्‍याचदा कृतक कोपाने आपले आजोबा लंगड्या बाळकृष्णाला रागावतही असत. ("राहा न रे सरळ. सारखा गलंडून जातो बेटा" अशी त्या लंगड्या बाळकृष्णाला अभिषेक करता करता तंबी);

किंवा एखाद्या नवसाच्या पूर्ततेसाठी आपली आजी देवाला धमकी देतानाही आपण बघितलेले आहे ("पहा बरं, माझे हे काम झाले नाही ना तर मी उद्यापासून चढत्या उतरत्या वातींचा नेम करणारच नाही" वगैरे)

शांतिब्रम्ह एकनाथ महाराजांच्या "लंगडा ग लंगडा" या गवळणीतही हाच सख्यभाव, देव माझा पुत्र आहे हा भाव जाणवतो.

सगुण उपासनेतून त्या निर्गुण निराकार परब्रम्हाशी अनुसंधान साधणारी ही साधी सरळ  भक्तमंडळी. त्यांचा भक्तीभाव अतिशय लोभसवाणा आणि अनुकरणीय. 

आमच्या गुरूमहाराजांकडे झालेल्या एका श्रीमदभागवतसप्ताहात आम्हा पती पत्नींना "नंदबाबा आणि यशोदामैय्या" होण्याचा योग लाभला. प्रत्यक्ष परब्रम्हाचे मायबाप होण्याचा अतिशय आनंददायक हा प्रसंग.आम्ही खूप मनापासून तो प्रसंग उपभोगला. 

श्री. विवेकजी घळसासींनी आपल्या प्रवचनांमधून सांगितल्याप्रमाणे दररोज सकाळी आपल्या सगळ्यांच्याच घरी (आणि मनातही) असाच नंदोत्सव साजरा व्हावा, दररोज आपण सगळे नंदबाबा, यशोदामैय्या व्हावेत, तो परमात्मा आपल्या घरातील मुलांच्या, नातवंडांच्या रूपाने दररोज आपल्याला भेटावा ही त्याच्या चरणी मनःपूर्वक प्रार्थना.

- आपला नंदबाबा, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर.

डबल डेकरच्या शेलमध्ये गरीब रथ : एक अभिनव कल्पना

या फोटोत दाखवलेला शेल आहे "डबल डेकर" एक्सप्रेसचा. ही वातानुकुलीत डबल डेकर एक्सप्रेसची संकल्पना भारतीय रेल्वेत फारशी यशस्वी ठरली नाही. भोपाळ - इंदूर, मुंबई - मडगाव, बंगळूर - चेन्नई, दिल्ली - जयपूर या सर्व मार्गांवर या गाडीला थंड प्रतिसाद मिळतोय.

pic courtesy: My railfan friend Mr. Gaurav Virdi

त्याला "उदय" (UDAY: Utkrisht Double decker Airconditioned Yatri Express) या नव्या नावाची फोडणी देऊनही ही शिळी संकल्पना प्रवाशांच्या पचनी पडली नाही.

लालूप्रसाद यादवांनी, त्यांच्या रेल्वेमंत्रीपदाच्या काळात, गरीब रथ ही एक चांगली संकल्पना आणलेली होती. परवडणार्‍या दरात वातानुकुलीत प्रवास सर्वसामान्य जनतेला भावला होता. एखादा अपवाद वगळता सगळ्याच गरीब रथ गाड्या प्रवाशांमधे सुपर हिट ठरल्या होत्या.

गरीब रथ गाड्यांमधे एका प्रवासी दालनात(bay मधे) मुख्य ३ + ३ बर्थस आणि साईडला पण ३ बर्थस असे ९ बर्थस असायचे. मुख्य बर्थसचा तर तेवढा प्रश्न नाही पण साईडचे ३ बर्थस, त्यांच्या कमी उंचीमुळे, प्रवाशांना अत्यंत गैरसोयीचे ठरत होते. 

मला वाटत, गरीब रथ साठी रेल्वेने हा डबल डेकरचा, जरा जास्त उंचीचा आणि वरच्या बर्थलाही खिडकी असलेला, शेल वापरावा. जास्त उंचीमुळे प्रत्येक बर्थला जरा चांगली जागा मिळेल. साईड बर्थसला पण उंचीची अडचण येणार नाही. एकूण बर्थस पण ९ x ९ = ८१ बसतात.

संसाधने भरपूर आहेत. प्रवासी हितासाठी ते वापरणारा "योजकस्तत्र दुर्लभः"

- कल्पक रेल्वेफॅन प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर 

नातेवाईक आणि कर्माचा सिद्धांत

"God gave us relatives; Thank God we can choose friends" असे इंग्रजी भाषेत जराश्या वैतागानेच म्हटले जाते. बरोबरच आहे. नातेवाईकांना वैतागलेल्या एखाद्या विचारवंताने हे वाक्य प्रसवले असावे आणि त्या वाक्याच्या सार्वत्रिक समान अनुभवामुळे ते वाक्य जगभरातल्या लोकांना पटले आणि रूढ झाले.

आपल्या भारतीय संस्कृतीतल्या कर्माच्या सिद्धांतानुसार मात्र या वैतागवाण्या वाक्यामागचा नेमका अर्थ लागतो. मुळात या जन्मात आपल्या आयुष्यात येणारी सर्व मंडळी, आपले सर्व नातेवाईक इतकेच काय आपली अपत्ये सुद्धा गत जन्मातले आपले काही ऋण वसूल करायला किंवा फ़ेडायला आलेले असतात. गत जन्मातल्या किंवा गेल्या अनेक जन्मातल्या आपल्या काही कर्मांचा हिशेब त्या जीवांच्या बाबतीत अपुरा राहिलेला असतो तो पूर्ण करण्यासाठी ही सगळी मंडळी आपल्या आयुष्यात येतात. मग या जन्मात या मंडळींकडून आनंददायी अनुभव आलेत, सुख प्राप्त झालेत तर गेल्या काही जन्मांमधले आपल्या कर्माचे चांगले संचित आता  आपल्याला फ़ळ द्यायला आलेय म्हणून ते स्वीकारायचे असते आणि जर त्यांच्याकडून आपल्याला मनस्ताप, उद्वेग, त्रास झाला तर मागल्या काही जन्मात आपण त्यांना अशा प्रकारचा काही त्रास दिला असावा ते कर्म पूर्ण करायला आपल्या आयुष्यात ते आलेले आहेत असे मानून या जन्मात आपण त्रास करून घेऊ नये किंवा त्यांना तशाच प्रकारचा त्रास द्यायला जाऊन या जन्मात नवे कर्म, नवे प्रारब्ध तयार करू नये. 

याउलट गेल्या अनेक जन्मात आपण केलेले कर्म अशा या लोकांकडून आपल्याला त्रास देऊन निःशेष होत असलेले बघून आपल्याला आनंद व्हायला हवा. आपल्या कर्मांचा हिशेब निःशेष झाल्याशिवाय, आपली इथली कर्मांची बॅलन्सशीट टॅली झाल्याशिवाय या जन्ममरणाच्या फ़े-यांमधून आपल्याला सुटका नाही हे कायम लक्षात ठेवावे. आणि या जन्ममरणाच्या फ़े-यातून सुटका हे जर आपले अंतिम ध्येय असेल तर मग या सगळ्या नातेवाईकांना मनोमन धन्यवाद म्हणावे. जर असे आपले अंतिम ध्येय नसेल तर मात्र त्यांच्या कर्मांना प्रत्युत्त्तर देत, त्यावर अधिक कर्मे करीत आपण नवीन कर्मे, प्रेम, वैर इत्यादि भाव निर्माण करावेत आणि ते भोगण्यासाठी पुन्हा पुन्हा जन्म घेत जावे. 

आपल्या भारतीय संस्कृतीत यासाठी "ऋणानुबंध" हा मोठा छान शब्द आहे. आपले इतर अनेक जणांशी, अनेक जन्मांचे काहीतरी ऋण असेल आणि त्या अनुबंधामुळे, त्या बंधनांमुळे त्या त्या व्यक्ती आपल्या आयुष्यात या जन्मी आल्या असतील असा त्या शब्दाचा अर्थ. हे ऋण मान्य करून ते कसे आहे याचे कौतुक या जगात बघणे आणि ते ऋण फ़िटत आले म्हणून त्याचा आनंद घेणे हे खरे जीवन.

जगाला कसे वागायचे तसे जग वागो. कदाचित जगात सगळ्यांनाच हा कर्माचा सिद्धांत पटतो, पचतो असे नाही पण मला मात्र या कर्मांच्या फ़े-यातून मुक्त व्हायचे आहे अशी ज्याची इच्छा असेल त्याने मात्र अशा प्रकारे निष्कर्म होण्याचा प्रयत्न करीत असावा आणि त्या प्रयत्नात आपल्याला त्रास देऊन अशा प्रकारे आपल्या कर्मांचे ओझे हलके करणा-या सगळ्यांचे मनोमन ऋणी असावे. सगळ्यांसाठी अगदी मनापासून "जो जे वांछिल तो ते लाहो" ही प्रार्थना करीत असावे. जगातल्या सर्व सुष्ट शक्तींच्या अवलोकनात "जो जे"या प्रार्थनेत आपलाही समावेश होतो हे तर अगदी नक्की समजावे. मग अगदी निर्भय आणि आनंदी होऊन साक्षीभावाने जगावे, जगता यावे.

संत एकनाथ महाराजांच्या "जैशी स्थिती आहे, तैशापरी राहे; कौतुक तू पाहे, संचिताचे" या ओवीचा अर्थ हाच तर आहे. हे करत असताना जगाप्रती आपली चांगली कर्मे मात्र सोडू नयेत. चांगलीच कर्मे करावीत पण त्या चांगल्या कर्माचेही संचित तयार होऊन ते भोगायला आपल्याला पुन्हा जन्म नकोय ही भावना मनात ठेऊन ती सर्व कर्मे भगवंताला, श्रीक्रुष्णाला अर्पण करावीत आणि निःशेष कर्मांच्या आनंदात मस्त जीवन जगावे. 

भाषाप्रभू गदिमांनी तर लिहीलेच आहे ना "जग हे बंदिशाळा, कुणी न येथे भला चांगला, जो तो पथ चुकलेला...... सुटकेलाही मन घाबरते" तसे या जगाची इतकी सवय होऊन हेच जग आवडायला लागणे, इथल्या भातुकलीच्या, लुटुपुटूच्या खेळांमध्ये रमणे आणि त्यामुळे जगाच्या बंदिखान्यातून सुटका व्हायला मन घाबरणे असे होऊ देऊ नये. या जगातून आपली कर्मे निःशेष करून आपल्याला सुटका करण्यासाठी आलेल्यांचे मनोमन आभार मानावे आणि सुटण्यासाठी तयार रहावे. 

- "कर्माचा सिद्धांत हा ग्रंथ अगदी योग्य वेळी वाचनात आलेला आणि त्याचे वाचन झाल्यानंतर त्यातल्या सिद्धांतांचा डोळस अनुभव घेत असणारा मुक्तीच्या मार्गावरील एक साधक, प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर.

перестройка and гласность (Perestroika and Glasnost)

Perestroika and Glasnost अर्थात पुनर्रचना आणि मोकळेपणा हे नव्वदीच्या दशकातले अगदी परवलीचे दोन शब्द होते. पूर्वीच्या एकत्रित रशियाचे शेवटले अध्यक्ष मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांनी या दोन शब्दांचा वापर करून रशियाच्या पोलादी राजवटीत नवे युग आणले आणि रशियातून अनेक राष्ट्रे स्वतंत्र झालीत. ती गोष्ट चांगली झाली की वाईट ? यावर एका जाडजूड ग्रंथाचे लेखन, त्यावर परिसंवाद वगैरे अनेक गोष्टी होऊ शकतील पण त्यात आपण जायला नको. 

आपल्या सर्वांच्या आयुष्यातही हे दोन शब्द किती महत्वाचे आहेत याचा आपण विचार केला असता आपल्या लक्षात येईल की आपल्या आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर Perestroika अर्थात पुनर्रचना अत्यंत महत्वाची आहे. नवे विचार स्वीकारणे, नव्या लोकांना स्वीकारणे त्याचबरोबर स्वतःच्या आयुष्याची, विचारांची, संकल्पनांची, आपण पालन करीत असलेल्या सिद्धांताचीही एकदा मनाशी विचार करून, त्यांची पुनर्रचना करून नव्याने मांडणी केल्याने आपल्या आयुष्यातला प्रवाहीपणा कायम राहतो. जगण्याची तत्वे जरी ठाम असलीत तरी नव्या युगात, नव्या परिभाषांमध्ये त्या तत्वांना जोखून ती तत्वे जगण्याचे, नव्या पिढीत रूजविण्याचे नवे मार्ग अस्तित्वात आणायचे असतील तर Perestroika फ़ार आवश्यक आहे. साचलेपण हे फ़ार घातक आहे. विचारांचे आणि आयुष्याचेही. 

पण ही पुनर्रचना करण्यासाठी आपला स्वतःशी आणि इतरांशीही Glasnost अर्थात मोकळेपणा हा आवश्यक आहे. हे वागण्याबोलण्यात, विचारांमध्ये मोकळेपण नसेल, तुमचेच जीवन जर पारदर्शी नसेल तर मग तुमच्या अत्यंत प्रामाणिक हेतूंबाबतही शंका उपस्थित होऊ शकतात. त्यासाठी मुळात आपण जे नाही ते दाखविण्याचा आपला अट्टाहास संपायला हवा. आपण जसे आहोत, ज्या पद्धतीचे मनुष्य आहोत ते जगापासून लपवायचे कशाला ? आपले गुणदोष जसेच्या तसे जगासमोर आलेत म्हणून घाबरायचे कशाला ? आपण जे नाही ते सतत जगासमोर दाखवत राहणे म्हणजे आपला आपल्याच जीवन जगण्याच्या पद्धतीवर, सिद्धांतांवर विश्वास नाही असे होते. तुमच्या जीवन पद्धतीला, जीवन जगण्याच्या सिद्धांतांना हे जग, हा समाज कदाचित मानणार नाही, याबाबत इतर जगाची वेगळी मते असू शकतात हा मोकळेपणा आपल्या विचारात असला की जगाच्या सिद्धांताशी. मतांशी आपली मते पडताळून बघत त्यात तथ्य असेल तर ती स्वीकारणे आणि त्यात काही तथ्य नसेल तर ती न स्वीकारता आपली मते जगाला पटवणे यासाठी सुद्धा मोकळेपणा आवश्यक असतो. आणि सरतेशेवटी आपला आपल्याच मतांवर ठाम विश्वास असला की जगाला पटो न पटो, मी माझ्या सिद्धांतांवर जगत राहणार, जगाने त्यांच्या त्यांच्या सिद्धांतांवर जगावे हा स्वीकार मनात येण्यासाठीसुद्धा मनाचा मोकळेपणा आवश्यक असतो.

काय म्हणताय मंडळी ? पटतय का ?

- Perestroika and Glasnost च्या काळात युवावस्थेत पदार्पण करीत असलेला आणि त्या शब्दांचा प्रचंड प्रभाव पडलेला एक गृहस्थ प्रा. वैभवीरामाईल किन्हीचोव्ह.

 

जग जहां चले उफ़राट झूठ को साहब कैसा भेटे ?

जग जहां चले उफ़राट

झूठ को साहब कैसा भेटे ? II धृ II

पथर को तो सिंदुर चढावे

सब कहे देव मोटे

रावण के तो बंदीखान मे

खाये कमरमे सोटे II धृ II

(रावणाने सर्व देवांना बंदी करून ठेवले होते त्याचा हा संदर्भ)

लडके खातर नवस बोले

देवको नारळ फ़ुटे

देवके आगे धरी नरोटी

आपन खा गये टोटे II धृ II

निर्जीव देवके सामने

सजीव बकरा काटे

मिल गये आदम

खा गये बकरा

देव के आगे भाटे II धृ II

देनेवाला वो है न्यारा

तुम कौन देव के बेटे

कहत कबीर सुनो भाइ साधो

राम नाम धन लूटे II धृ II

या भजनात आपणा सर्व प्रापंचिकांची देवाप्रती असलेली वागणूक यातून मांडलेली आहे. आपण प्रपंचात तर खोटेपणा करतोच पण त्या सर्वसाक्षी परमेश्वरापाशीसुद्धा खोटेपणा करायला गेलोत तर तो कसा आपल्याला भेटेल हा संदेश यातून नानांनी दिलेला आहे. सगळ्याच संत मंडळींनी आपल्याला परमार्थात खोटेपणा टाळून सच्च्या हृदयाने परमेश्वरापर्यंत जाण्याचीच आपल्याला शिकवण दिलेली आहे.

प.पू. नानांच्या (माझे सदगुरू) सहज आणि विनोदी शैलीतले हे भजन.

गेल्या दोन अडीच दशकात आपल्यात, आपल्या समाजरचनेत झालेले बदल

आजकाल आपण आपापल्या व्यापांमध्ये फार व्यस्त झालोय ? की व्यस्ततेचा हा व्याप आपण अकारणच आपल्यामागे लावून घेतलाय ?

वपु काळे म्हणतात की "नाटकाच्या १५ व्या रांगेतली तिकीटे काढलेल्या दोन माणसांनी एकमेकांना किती बिचकायचे ? एकमेकांपासून किती अंतर ठेऊन रहायचे ?" 

मला वाटते हा तर्क कुठल्याही दोन व्यक्तींसाठी लागू होईल. नाटकाच्या पहिल्या रांगेतल्या दोन व्यक्तीही त्या तीन तासांसाठी एकाच सामाजिक आणि आर्थिक पातळीवर असतील ना ? त्यांनी उगाच एकमेकांशी "शिष्टपणा" करीत वागण्याचे काहीच कारण नाही.

पूर्वी प्रवासादरम्यान एकमेकांशी बोलणे व्हायचे. शिदोर्‍यांच्या गाठी सुटायच्यात तशा मनांच्याही गाठी एकमेकांसोबत सुटायच्यात. सुखदुःखांची देवाणघेवाण व्हायची. माझ्यासारखाच दुसरा कुणीतरी या जगात आहे या भावनेने मनाला आधार मिळायचा. आपल्यापेक्षा हुशार व्यक्ति भेटल्यानंतर त्या व्यक्तिचा आदर्श ठेवला जायचा. तो एक बेंचमार्क  म्हणून बघितला जायचा. त्यामुळे आपलीही वाटचाल प्रगतीपथावर होत असे.

आज आपण अकारण "शिष्टपणा" करायला लागलोय हे माझे निरीक्षण आहे. प्रवासातल्या शेजारच्या माणसाचे तर सोडाच आपल्याला आपल्या शेजार्‍यांविषयी, सहकर्मचार्‍यांविषयीही फारशी माहिती नसते. एकमेकांना उगाच बुजून आपण संबंध फारसे वाढवीत नाही. वास्तविक समानशील व्यक्ती असतात, चांगली मैत्री होण्यासाठी वाव असतो, पण दोन्ही बाजूंकडला अकारण बुजरेपणा आड येतो.

अगदी रक्तातल्या नात्यातल्या नातेवाईकांबाबतही आपण असेच वागतो. कौटुंबिक व्हॉटस ॲप  ग्रुपवर एकमेकांच्या प्रत्येक पोस्टसना थंब्सप (तिथेही आपली कंजुसी असतेच. वास्तविक एखादी गोष्ट आवडली तर मनमोकळेपणे काॅमेंट लिहून दाद द्या ना. पण तिथेही आपला शिष्टपणाच आड येतो.) देणारी दोन मंडळी एकमेकांच्या घरी (जर वर्षा दोन वर्षांनी वेळ आलीच तर...) फोन करून, व्यवस्थित अपॉइंटमेंट वगैरे घेऊनच जातात. वास्तविक ज्याच्याकडे जायचय तो मनुष्य त्या सुटीच्या दिवशी बर्म्युडा घालून लोळत लोळत व्हॉटस ॲप बघत बसलेला असतो पण त्याची "अपॉइंटमेंट" वगैरे घ्यावी लागते.

याचा परिणाम असा झालाय की या personal space वगैरे पाश्चात्य कल्पनांना कवटाळण्यांच्या नादात आपण प्रत्येकजण एकटेपणाकडे वाटचाल करतो आहे. देश म्हणून, समाज म्हणून एवढेच काय कुटुंब म्हणूनही आपण विसविशीत होत चाललोय. नात्यांची घट्ट वीण हळूहळू का होईना उसवत चाललीय. एकमेकांचा आधार सुटत चालल्याचा भास होतोय. खरेतर थोडा मोकळेपणाने संवाद झाला आणि लक्षात आले की पुढली व्यक्ति सुध्दा आपल्यासारखीच मानवी सहचर्याला आसुसलेली आहे तर दोन व्यक्तिंमध्ये नवा पूल बांधला जाईल. विचारांचे दळणवळण सुकर होईल, आधार वाढेल, व्यक्ति, समाज आणि पर्यायाने राष्ट्र सुदृढ आधाराने उभे राहतील.

पुढल्या काही दशकांमध्ये मानसिक रोग हाच जगातला सगळ्यात मोठा आजार असेल असे तज्ञ भाकित करतात हे याच आधारावर. चला, अकारण शिष्टपणा टाळूयात, नैसर्गिक प्रेरणेने (अर्थात समाजव्यवस्थेचे सगळे नियम पाळतच) जगूयात, जे आपण नाहीत ते दाखवण्याचा, तसे जगण्याचा अट्टाहास आवरूयात.

"सर्वे भद्राणि पश्यन्तु" कडे सगळेच एकसाथ वाटचाल करूयात.

- अनोळखी व्यक्तिंशीही गप्पांमध्ये रमणारा, अघळपघळ नागपूरकर, रामभाऊ.

तानसेन कानसेन आणि कानांना बोचणारे शब्द

परमेश्वराने तानसेनाचा गळा जरी आम्हाला दिला नसला तरी कानसेनाचे कान मात्र भरभरून दिलेत. पुलंच्या भाषेत सांगायच तर एखाद्यासारख गाता येत नसेल पण त्याच्या गायनात एखाद्या रागाचा काष्टा सुटल्याच किंवा एखाद्या रागिणीचा पदर ढळल्याच चटकन लक्षात येत.

पण तरीही आज लक्षात आल की आपल प्रेम गाण्यातल्या सुरांपेक्षा काकणभर अधिक त्यातल्या शब्दांवर आहे.

झाल ते अस. शनिवार संध्याकाळ. ढग जमून आलेले. मस्त मूड लागला. यूट्यूब उघडल आणि त्याला म्हटल, "बेटा, आज बिलासखानी तोडी सुनेंगे."

सुंदर गाण्यांची लड सुरू झाली पण दोन नवोदित गायिकांचे शब्द साखरभातातल्या (परवाच घरी बेत झाल्याने ताजी ताजी उपमा) खड्यांसारखे बोचलेत.

" "झूटे तेरे नैन" नाही रे बाळांनो. "जुठे तेरे नैन" अशी भावना आणि शब्द आहेत ते." असे त्या नवोदित गायिकांना कळवळून सांगावेसे वाटले. आजकाल गाण्यातला भाव समजून न घेता गाता येणे या गोष्टीला भलताच भाव आला आहे हे लक्षात घेऊन गप्प बसलो.

प्रियकर आदल्या रात्री सवतीबरोबर होता आणि त्यामुळे त्याचे डोळे (तिच्याकडे प्रेमाने, आसक्तीने बघत राहिल्याने) उष्टे झाले आहेत ही त्या प्रेयसीची भावना. पण न समजता गायल्याने ते "झुटे" झालेत.

असच कानाला पसायदानातले "येथ म्हणे श्री विश्वेश्वरावो" खटकते. विश्व + ईश + रावो = विश्वेशरावो असा संधी झालाय रे तो.  ज्ञानदेवांच्या या विश्वात्मक देवाला आपण अगदी काशीचा विश्वेश्वर करून टाकलय हे कुठेतरी कानाला खटकत. कार्यक्रम कितीही देखणा झाला तरी आयोजकांची एकंदर तयारी कितपत होती ? हे मी तरी पसायदानाच्या अचूक उच्चारणावरून ठरवतो.

असो, बाकी "आता अध्यक्ष आणि इतर मान्यवरांनी "मंचकावर" (अचूक शब्द "मंचावर") विराजमान व्हावे"

किंवा 

"महाराष्ट्राचे "तथाकथित" (अचूक शब्द "तत्कालीन") राज्यपाल" 

वगैरे मी ऐकलेल्या मराठीच्या जाहीर धिंडवड्यांबद्दल बोलायलाच नको.

— आपला छिद्रान्वेषी, मराठीप्रेमी  रामचंद्रपंत (अमात्य) 

A Railfanning session at Nagpur Jn. on 15/08/2026

I went to receive my daughter who had a short trip to Sangli and was returning by 11404 Kolhapur - Nagpur Express (Via Miraj - Pandharpur - Kurduwadi - Latur - Latur Road - Parali - Prabhani - Purna - Washim - Akola - Badnera - Wardha)

The train was expected to arrive at 12.00 noon on Platform No. 7. I reached half an hour early. Parked my car at the East gate parking. There is hardly any parking at West gate of Nagpur station. The station is getting major infrastructural modifications and hence very difficult to get a parking space there even for two wheelers.)

I checked on Railone app. 11404 had just left Borkhedi and it was another half an hour for it to reach Nagpur. I had a short railfanning session at Platform No. 7.

Pune shed WDP 4 D 40513 was running idle on the second line from Platform 7. This line is not energized by electric supply. There must be only diesel shuntings  on this line. I am surprized why this is the only line left without electric supply at Nagpur passenger yard.

This loco must have brought 12119 Amaravati - Ajni Superfast Intercity today in the morning. It will take it back today in the evening. This train shares rake with 11026 Amaravati - Pune Express (Earlier Bhusaval - Pune Express extended to Amaravati) and 12158 Pune - Solpaur Hutatma Express. The ened to end run of this train is on this WDP 4 D. I wonder why ? All the section in which the train runs is now completely electrified.

One can observe the third line from Platform No. 7 is without electric catenary. The WDP 4 D was followed by OverHead Equipment Inspection Car by Central Railway.

Just besides Platform No. 7, there was a rake of assorted coaches of various trains. It had a few coaches of 11201 / 11202 Nagpur - Shahdol Express (Via Saunsar - Chindwada - Seoni - Nainpur - Jabalpur - Katni). 11203 / 11204 Nagpur - Madgaon Express and a few parcel vans.

There was a derated WDG 3 Shakti from Kurla Shed. This loco must be getting used as a shunter in Nagpur yard now. 013620 was the road number for the loco. "0" before its number indicates that it is derated for its use only for shunting and other departmental duties now.

The rake on the 4th line from Platform 7 must be of 12136 Nagpur - Pune Express. Soon this train will get LHB rake. The old ICF rake is counting its last days on this train. I noticed some of the AC coaches in this rake are 2008 manufactured. 18 years old. There codal life must have been near end.

The rake for 11201 - 11202 Nagpur - Shahdol Express was also very old and ill maintained. Naturally. This train runs mainly through SECR but maintained at Nagpur that is CR. It should have its primary maintenance at one of the SECR destinations like Jabalpur or even Shahdol.

Made in 2010. 16 years old coach now.

The faded name plate for the comparatively new train tells all the story of its preference by maintenance staff and by CR.

And here arrives 11404 Kolhapur - Nagpur Express behind 39406 WAP 7 from Pune shed. This loco needs serious wash. This was the same rake hauled by same loco last week on Saturday when my daughter departed for Sangli by 11403 Nagpur - Kolhapur Express. I think once in a week this loco must be visiting its home shed Pune either by hauling 01024 Kolhapur - Pune Special Fare Express (Now 11024 Kolhapur - Pune Express, earlier 11023 / 11024 Kolhapur - Mumbai Sahyadri Express, closed down during CORONA period and short terminated till Pune after CORONA)

And after a week I was happy to meet with my daughter who had her first solo trip by train. The coach was 243773. 2024 manufactired Two Tier AC Sleeper coach. A-2. She had the same coach while going to Sangli by 11403 exactly a week ago. 

Somehow, I do not feel cozy in LHB coaches, especially 2 AC and 1AC of LHB are not as royal as their predecessors from ICF used to be. 3 AC coached manufactured by ICF, RCF till 1999 were simply the best. Later they were reduced to simply an AC version of second class Sleeper 3 tier coaches. 

We had a working escalator from Platform No. 7 to FOB and then we descended to Platform 8. There were announcements for 22846 Hatia - Pune Superfast Express to be arriving soon on Platform No. 8, the home platform for Nagpur Jn.

Happy Railfanning.

परम वैभवम नेतु मे तत स्वराष्ट्रम

"इंग्रजी ही आजच्या विश्वाची ज्ञानभाषा आहे" हे गोंडस आणि तितकच लंगड समर्थन करीत करीत आपण आपल्या पुढल्या पिढीला जबरदस्ती इंग्रजी माध्यमातून शिकवले.

१. मग जर्मनी, जपान इत्यादी देश इंग्रजीवाचून अज्ञानीच राहिलेत अशी आपली समजूत आपण अधोरेखित करतोय.

२. मराठी माध्यमात (किंवा तेलुगू, तामिळ, हिंदी, कन्नड इ. भारतीय भाषा माध्यमात) शिकलेले माझे बंधू, अनेक मित्र गेली अनेक वर्षे युरोप आणि अमेरिकेत अक्षरशः राज्य करताहेत, त्यांचे काहीच अड्ले नाही हो. त्यांनी आपली मातृभाषा तर प्राथमिक शिक्षणात उत्तम आत्मसात केली आणि गरज पडेल तेव्हा इंग्रजीही उत्तम आत्मसात केली.

३. याउलट प्राथमिक शिक्षणापासूनच इंग्रजीचे हे जोखड मानेवर घेऊन फिरणारी आजची लहान पिढी, "सत्तेचाळीस म्हणजे फोर्टी सेव्हन, तेवीस म्हणजे ट्वेंटी थ्री" अशा  केविलवाण्या समजावणीला सामोरे जाताहेत आणि "ना इधरके रहे ना उधरके रहे हम" ही अवस्था पावतात, हे आजचे दुर्दैवी वास्तव आहे.

बर ते जाऊद्या, तो आजचा मुद्दाच नाही. आपण इंग्रजी भाषा शिकताशिकता त्यांच्या संस्कृतीचीही गुलामगिरी कधी मान्य केली ? हे आपले आपल्यालाच कळले नाही हे खर दुःख आहे.

आपला बर्थडे आजकाल केक कापल्याशिवाय होत नाही, 

आपण सर्वांनी सामाजिक मदिराप्राशनाला (स्पष्ट शब्दात बेवडेगिरी) विरोध न करता मूक मान्यता दिलीय, किंबहुना त्याला प्रतिष्ठाच दिली आहे. या आणि अशा अनेक निरर्थक प्रथा आपण मानसिक गुलामगिरीपोटी स्वीकारल्या आहेत.

१०,००० वर्षांपूर्वी रचलेल्या  ऋग्वेदात "मित्रो दाधार पृथिवीं मुतद्यात" (सूर्याच्या आधाराने पृथ्वी स्थिर आहे.) हे आपल्या संध्याविधानात आपण रोज उच्चारतो पण आपल्या पूर्वजांविषयी आपल्याला अभिमान न वाटता, 

"There is gravitational attraction of Sun that keeps earth revolving around it in orbit" हे Newton चे तेच वचन प्रमाण मानतो आणि त्याचा मात्र अभिमान बाळगतो. इतकच नाही तर "त्यांच सगळच चांगल आणि आपल सगळच वाईट" अशी मानसिकताही बाळगतो.

इंग्रजांच्या दीडशे वर्षाच्या गुलामगिरीने आपल्या मनांवर जो आघात केलाय त्यातून सावरणे केवळ अशक्य झाले आहे. आणि गेल्या २५ वर्षांमध्ये ही पाश्चात्य शरणता वाढीला लागली आहे हे आपले दुर्दैव आहे.

आपल्या पूर्वजांना आधुनिक विज्ञानाचे नियम आणि त्याचे तंत्रज्ञानही अवगत होते फक्त ते ज्ञान त्यांनी फक्त एका वर्गापुरतेच मर्यादित ठेवले ही त्यांची निःसंशय चूक झाली. तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती, मौखिक ज्ञान प्रसाराच्या मर्यादा हे सगळे घटकही आपण आज लक्षात घ्यायला हवेत.

या ८० व्या स्वातंत्र्यदिनी आपल्या या राष्ट्राविषयी रास्त अभिमान बाळगून कुठलीही मानसिक गुलामगिरी न करता स्वतंत्र विचाराने राष्ट्राला अजेय करण्याचा संकल्प करूयात. 

सगळ आपल्यातच आहे रे. भूतकाळातल्या झालेल्या चुका टाळण्याचा दृढ निश्चय करूयात आणि

"परम वैभवम नेतु मे तत स्वराष्ट्रम" या वचनाप्रती संपूर्ण भारतीय मानसिकतेने कटिबध्द होऊयात.

जय हिंद.

 — अजूनही भस्मधारण, प्रातःसंध्यावंदन करणारा मातृभूभिमानी रामचंद्र प्रकाशराव.