Theorem of relationship inside a family.

 माझे एक प्रमेय आहे.

१ % अपवाद असतीलही पण ९९ % वेळा हे प्रमेय खरे ठरलेय. कारण त्यामागचे निरीक्षण तटस्थ व प्रामाणिक आहे.

प्रमेय:

"पाठच्या दोन भावांच्या लग्नांमधले अंतर जेव्हढे जास्त असेल, तितके त्या दोन जावांमधले नाते घट्ट असते."

असे का ? या निरीक्षणाचे मी विश्लेषण केले आणि यामागील (मनो)शास्त्रीय कारणांचा शोध लागला की.

थोरल्याचे लग्न झाले की धाकटा दीर आणि वहिनी यांच्यात 'थोरली बहीण धाकटा भाऊ' किंवा 'आई - मुलगा' हे बंध नैसर्गिकरित्या निर्माण व्हायला थोडा काळ जाऊ द्यावा लागतो. ही नाती निर्माण होण्याचा तो काळ मिळण्यापूर्वीच धाकट्याचे लग्न झाले की मग जावाजावांमध्ये एक बरोबरी होते आणि घरात एक अकारण स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण होते.

वर म्हटल्याप्रमाणे या प्रमेयाला अपवाद आहेत. दोघांच्या लग्नात बरीच वर्षे अंतर असूनही दोन जावांमध्ये स्पर्धा असणे किंवा दोघा भावंडांच्या लग्नात फार कमी अंतर असूनही भावजई - दीराचे आई लेकराचे नाते निर्माण होणे.

पण हे अपवाद अगदी १ %. शिवाय नियम हा अपवादानेच सिध्द होतो ना ?

- माणसांमधील, कुटुंबांमधील आंतर्संबंधांचा त्रयस्थ अभ्यासक आणि तटस्थ निरीक्षक आणि "सर्वे भवन्तु सुखिनः" ही वृत्ती कायमच हृदयात जोपासणारा, माणूस, प्रा. राम किन्हीकर

मनुष्यमनोव्यापार

 कधीतरी एखाद्या सुटीच्या दिवशी दुपारी आपल्याला "घोडे बेचके सोना" या म्हणीला साजेल अशी झोप लागते. भरपूर वेळ झोपल्यानंतर आपण जागे होतो...

...त्यानंतर काही क्षण आपण कुठे आहोत ? ही सकाळ आहे की संध्याकाळ ? आजुबाजूची मंडळी कोण आहेत ? काय बोलताहेत ? आपल्याला पुढे नक्की काय करायचे आहे ? याबाबतचे निर्णय आपला मेंदू घेऊ शकत नाही. म्हणजे १२८ एम बी रॅममध्ये एकाचवेळी गेम्स आणि भरपूर applications उघडण्यासारखी आपली मेमरी होते. आपल्याला "बूट" व्हायला जरा वेळ लागतो.

तुम्हालाही आला असेल ना असाच अनुभव ? एकदा किंवा अनेकदाही ?

- "पिंडे पिंडे मतिर्भिन्ना" हे जरी खरे असले तरी "पिंडी तेच ब्रम्हांडी" हे ही तितकेच खरे मानणारा, मनुष्यमनोव्यापारतज्ञ (कशी वाटली मीच मला बहाल केलेली नवी पदवी ?) रामचंद्रशास्त्री किन्हीकर.

रिता मंडप

 हळदीच्या दिवशी मैत्रिणी, नातेवाईकांच्या थट्टेत बुडून, लाजून गेलेली नवरी लग्नाच्या दिवशी (मंगल कार्यालय किंवा लाॅनमध्ये उभारलेल्या) लग्नमंडपात जाते.

लग्नाच्या दिवशी सगळे लग्नविधी आटोपून नवरी आपल्या नियोजित घरी रवाना होते. मुलीकडली वर्‍हाडी मंडळी परततात.

मुलीकडे उभारलेला मंडप अशा वेळी सगळ्यात केविलवाणा भासत असतो. या मंडपातून मंगल कार्यालयात गेलेली सगळी पाहुणेमंडळी परत मंडपात परतली असतात. फक्त उत्सवमूर्ती त्यात नसते. त्यात परतण्याची वेळ ही तिन्हीसांजेची कातरवेळ असते. हा असला मंडप खरोखर हृदय कातरत जातो. माणसांनी भरलेला असला तरी हृदयाने रिता. दिलासादायक बाब एव्हढीच असते की दोन तीन दिवसांनी नवी नवरी आणि नवे जावईबापू त्या मांडवात परतणार असतात. हा दूरदृष्टीचा मनोवैज्ञानिक विचार करूनच आपल्याकडे "मांडवपरतणी"ची ही प्रथा आली असावी.

असेच रितेपण गणेशोत्सवाची, श्रीमदभागवतसप्ताहाची विसर्जन मिरवणूक आटोपून परतल्यानंतर त्या मंडपात जाणवत असते. उगाचच उदास होण्याचे, सगळं काही असूनही आतून रिते रिते वाटण्याचे हे प्रसंग.

- स्वतःला सख्खी बहीण नसेलही पण कुठल्याही पाठवणीच्या प्रसंगी हळवा होणारा आणि नकळत डोळ्यांच्या कडा पुसणारा गृहस्थ रामचंद्रपंत.

परिवर्तन मार्क २

यापूर्वीच्या परिवर्तन मार्क१ बाबत इथे वाचा.

 

आपल्या ताफ़्यातल्या साध्या (निम आराम नसलेल्या) बसेसच्या संरचनेत इ. स. २००३ मध्ये पहिल्यांदा मोठा बदल केल्यानंतर एस. टी. महामंडळाने २००५ मध्ये आणखीही छोटे छोटे बदल करून परिवर्तन बसेसचे दुसरे मॉडेल आणले. हेच ते परिवर्तन मार्क २. 

हा मी काढलेला आणि (नावासकट व नावाशिवायही) खूप कॉपी झालेला फ़ोटो.

ह्या मॉडेलमध्ये बसेसचा लुक महामंडळाने बदलला होता. आजवर एस. टी. बसेसचे समोरचे काऊल टाटा किंवा लेलॅण्ड कंपनीकडून चेसिससोबत जसे आले, तसेच वापरत होते. यावेळी पहिल्यांदा समोरचे काऊल टाटा किंवा लेलॅण्ड कंपनीकडून आलेले जसेच्या तसे न लावता, फ़ायबर रिएन्फ़ोर्स्ड प्लास्टिकचे (FRP) पॅनेल बनवून महामंडळाने वापरले होते.

 

 गाड्यांना जुन्या गाड्यांप्रमाणे लाल + पिवळा किंवा परिवर्तन मार्क १ चा निळा + हिरवा रंग न देता संपूर्ण लाल रंगात रंगविण्यात आले होते. बाजूने जुन्या एशियाड (निम आराम) बसेसना असायचे तसे पण पांढ-या रंगांचे दोन छोटे पट्टे मारण्यात आलेले होते. निम आराम गाड्यांना असा एकच पट्टा फ़िकट निळ्या रंगातला असे.

 परिवर्तन मार्क १ मध्ये प्रवासी सामान ठेवण्याच्या रॅकमध्ये बदल झालेले होते. रॅक्ची जाळी जाऊन तिथे आता अखंड पत्रा आलेला होता. ते बदल या ही मॉडेलमध्ये कायम ठेवण्यात आले.

 

फ़क्त परिवर्तन मार्क १ मध्ये बसच्या शेवटी छताला जो गोलाकार असायचा, तो बदलून पुन्हा जुन्या बसेससारखा सपाट भाग त्या ठिकाणी आलेला होता.

काही दिवसांनी ह्या FRP पॅनेल्सचा तकलादूपणा एस. टी. च्या लक्षात आला असावा. मग त्या पॅनेल्सना काही दुरूस्तीची गरज पडली तर एस. टी. पुन्हा टाटा किंवा लेलॅण्डची स्टॅण्डर्ड काऊल त्याठिकाणी लावून देत असे. आणि परिवर्तन मार्क ३ नंतर असे काऊल बदलण्याचा प्रयोग एस. टी. ने पुन्हा केला नाही. अगदी अगदी आता आता माइल्ड स्टीलच्या बसेसपर्यंत.

मध्यवर्ती कार्यशाळा दापोडीत या बसेस MH - 12 / CH 75XX आणि MH - 12 / CH 76XX सिरीजमध्ये बांधल्या गेल्यात.

मध्यवर्ती कार्यशाळा औरंगाबादमध्ये या बसेस MH - 20 / D 84XX आणि MH - 20 / D 85XX सिरीजमध्ये बांधल्या गेल्यात.

मध्यवर्ती कार्यशाळा हिंगण्यात या बसेस MH - 40 / 84XX सिरीजमध्ये बांधल्या गेल्यात.

- या बसनामक प्रेयसीच्या प्रेमात असल्याने तिच्या कुठल्याही रूपावर प्रेम आणि प्रेमच करणारा, बसफ़ॅन राम किन्हीकर.

 

अवघाची संसार सुखाचा करेन

 "नातेसंबंध हे काचेच्या भांड्यांसारखे असतात. तडा गेल्यावर तो तडा सांधता येतो पण ती खूण कायम असते." असे theoratically वाचून त्यावर विश्वास ठेवून एकेक विविक्षित प्रसंगात आपली तशी प्रतिक्रिया देण्यापासून

ते

"नातेसंबंधांमध्ये अगदी ०.०००००००००१ टक्के जरी दुवा शिल्लक असेल तर त्याला जपून, त्याच्या सहाय्याने नातेसंबंधांमध्ये १०० % स्नेहाचा ओलावा निर्माण करता येतो" या अनुभवातून घेतलेल्या ज्ञानापर्यंतचा प्रवास म्हणजेच प्रगल्भता असावी, नाही का ?

- "Tit for tat", "तो / ती तशी का वागली ? मग मी पण तसाच वागलो तर चुकले कुठे ?" पासून "अवघाची संसार सुखाचा करेन, आनंदे भरेन तिन्ही लोक" पर्यंतचा प्रवास करणारे, अनुभवी गृहस्थ रामजी.

(स्वानुभवातून मिळवलेले ज्ञान लगेच हृदयापर्यंत जाते आणि आपसूकच त्याचे आचरण घडत जाते असे म्हणतात, ते खोटे नाही.)

मनकवडा घन घुमतो, दूर डोंगरात.

पाच वर्षांपूर्वी श्रीक्षेत्र त्र्यंबकेश्वरला काढलेला हा फोटो. प्रदूषणमुक्त आकाश असेच निळाईने भरून असते आणि खूप प्रदूषण असलेल्या ठिकाणी आकाश राखाडी रंगाचे दिसते.

त्यापूर्वी ही अशी निळाई मी म्हैसूरच्या वास्तव्यात, २००९ मध्ये, बघितलेली होती. तेव्हाही असाच हरखून गेलेलो होतो.

मध्यंतरी लाॅकडाऊनमध्ये नागपूरातूनही हे असे निळे आकाश दिसले असल्याच्या बर्‍याच पोस्टस फेसबुकवर, इंस्टावर बघितल्या होत्या.

प्रदूषण आणि आकाशाचा निळा रंग यातल्या परस्परसंबंधाचे प्रमेय पुन्हा अधोरेखित झाले.

-निळ्यासावळ्या नाथाचा एक भक्त रामाजी निळोपंत.

परिवर्तन मार्क १

 २००३ च्या सुमारास आपल्या एस. टी. ने त्यांच्या साध्या गाड्यांच्या ताफ़्यात मोठ्ठा बदल करण्याचे ठरविले. आणि त्याप्रमाणे पहिली प्रोटोटाईप बस दापोडी कार्यशाळेत बांधल्या गेली. बसेसमधल्या संरचनेच्या परिवर्तनाचा हा पहिली मोठा प्रयत्न होता. तत्पूर्वी २००० मध्ये बसेसचे मागचे दार पुढे आणून बसच्या वरखाली होणा-या (dropping down) खिडक्यांऐवजी पुढेमागे होणा-या (sliding) खिडक्या आणल्या होत्या. पण जवळपास ४० - ४५  वर्षे तशाच असणा-या बसच्या संरचनेतले पहिले परिवर्तन या बसेसने आणले होते. म्हणून त्या बसेसपासून साध्या बसेसना (निम आराम नसलेल्या) परिवर्तन म्हणण्याची सुरूवात झाली.

एस. टी. महामंडळाच्या तिन्ही कार्यशाळांनी अशा प्रकारच्या बसेसची बांधणी सुरू केली. 

मध्यवर्ती कार्यशाळा दापोडीने  MH - 12 / AU 90XX  व AU 91XX सिरीजमध्ये

मध्यवर्ती कार्यशाळा औरंगाबादने MH - 20 / D 64XX व D 65XX  सिरीजमध्ये

मध्यवर्ती कार्यशाळा नागपूरने MH - 31 / AP 95XX व AP 96XX सिरीजमध्ये

दापोडी कार्यशाळेची MH - 12 / AU 9194. अम. दर्यापूर आगार.

१. तोवर प्रवासी विभागात असलेल्या १० ते ११ छोट्या खिडक्यांऐवजी ६ मोठ्या खिडक्या या परिवर्तनात आल्यात. पूर्वी जवळपास प्रत्येक एका बाजूच्या एका आसन रांगेला एक खिडकी मिळायची आता दोन आसन रांगांमध्ये एक सामायिक खिडकी आली. (प्रवाशांच्या भांडणांना निमंत्रण)

२. बसेसची रंगसंगती बदलल्या गेली. लाल + पिवळ्या रंगांऐवजी निळा + हिरवा ही नेत्रसुखद रंगसंगती आली. पण नंतर महामंडळाने जुनीच रंगसंगती (लाल + पिवळा) आणण्याचा निर्णय घेतला. कारण पहिल्यांदा गाड्या जेव्हा पुन्हा RTO पासिंगसाठी रंगवायला आपापल्या विभागीय कार्यशाळाममध्ये गेल्यात तेव्हा त्या पुन्हा जुनाच साज घेऊन आल्यात. काही काही गाड्या मात्र नमुना रंगसंगती म्हणून महामंडळाने निळ्या + हिरव्या रंगातच जपून ठेवलेल्या होत्या.

पुन्हा लाल + पिवळ्या रंगसंगतीत रंगवलेली परिवर्तन मार्क १

३. चालकाच्या केबिनला पाठ लावून प्रवाशांकडे तोंड करून बसणारा तो ६ आसनी लांबच लांब बाक जाऊन आता नवीन आसनव्यवस्थेत सगळी आसने प्रवासाच्या दिशेलाच तोंड करून असणारी झाली होती.

४. परिवर्तन गाडीतली आसनव्यवस्था जरी जुन्या आसनव्यवस्थेप्रमाणेच ३ बाय २ असली तरी आसनामध्ये वापरल्या जाणा-या PU Foam मध्ये बदल झाला होता. प्रवाशांना अधिक आरामदायी आसने देण्याचा हा महामंडळाचा प्रयत्न होता.

५. बसच्या पुढील बाजूला असलेल्या दोन्ही आरशांसाठी (rear view mirrors) साठी खाजगी गाड्यांसारख्या दोन मोठ्या लोखंडी कांबी देऊन त्यावर मोठे आरसे दिलेले होते. तत्पूर्वी हे आरसे (rear view mirrors) छोट्याशा आकाराचे असायचे आणि चालकाच्या बाजूच्या दाराला अगदी लागूनच असायचेत.

६. बसेसच्या मागील बाजूला छताला पुढील बाजूप्रमाणे गोलाकार वळण देण्यात आलेले होते. यापूर्वी असे गोलाकार छत १९७० च्या दशकातल्या बसेसना असायचे.

                                 पाठीमागील छताला गोलाकार आकार असलेली परिवर्तन मार्क - १

७. या बसेसची नंबरप्लेट त्यापूर्वीच्या निम आराम गाड्यांना असायची तशी मधोमध आणल्या गेली होती.

८. मागील बाजूस निम आराम गाड्यांप्रमाणे मोठ्या काचेच्या खिडक्या देण्यात आल्या होत्या. जुन्या मॉडेल्समध्ये त्या ठिकाणी एकच मध्यम आकाराची संकटकालीन खिडकी असायची. आता बसच्या आतील अधिक चांगल्या प्रकाशयोजनेसाठी मोठ्ठ्या खिडक्या आल्या होत्या.

या बसेस प्रवाशांच्या पसंतीस उतरल्यात आणि नंतर मग एस. टी. महामंडळाने त्यात अधिकाधिक बदल करून परिवर्तन मार्क - २ (पूर्ण लाल रंगातली आणि समोरचा काऊल बदललेली), परिवर्तन मार्क - ३ (लाल + पिवळी, ३ बाय २ पण समोरचा काऊल नेहमीप्रमाणे असणारी), परिवर्तन मार्क - ४ (पूर्ण लाल आणि २ बाय २ आसनव्यवस्था असलेली) या बसेस आणल्यात. 

या परिवर्तनाची सुरूवात करणारी ही परिवर्तन मार्क - १

- बसफ़ॅन प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर.