माझी मीटर गेज गाडीतली सुंदर (आणि आजवरची एकमेव) ट्रीप

गाडीच्या YDM 4 एंजिनाने टिपीकल मीटर गेज एंजिनाचा हॉर्न दिला आणि पहाटेच्या अंधारात गाडी हलली आणि माझ्या आयुष्यातल्या एका स्वप्नाची सुरूवात झाली. मीटर गेज हा हळूहळू लुप्त होत चाललेल्या गाडीतून प्रवास करण्याची माझी खूप दिवसांची मनिषा होती. ती आज पूर्ण होत होती. 

इंदूर स्टेशनवर जतन करून ठेवलेले मीटर गेजचे वाफ़ेचे एंजिन.

हे एंजिन १९९८ पर्यंत वापरात असल्याची माहिती वाचून मला थोडे आश्चर्यच वाटले.

दिनांक ८ / ११ / २००५ : इंदूरमध्ये दोन खूप छान दिवस गेल्यावर ७ तारखेला सकाळी मी घाईघाईने स्टेशनला A.C. रिटायरिंग रूम घ्यायला गेलो. आमचे सदगुरू श्री नाना महाराज तराणेकर यांच्या घरी आम्ही उतरलेलो होतो आणि पुढील प्रवासासाठी इंदूर ते अकोला असे मीनाक्षी एक्सप्रेसचे रिझर्वेशन केलेले होते. गाडी पहाटे ४ वाजून १० मिनीटांनी सुटणार होती म्हणजे आम्हाला सदगुरूंच्या निवासस्थानावरून पहाटे साडेतीनच्या आसपास प्रस्थान ठेवणे भाग होते. त्यासाठी इतक्या पहाटे त्यांच्या कुटुंबियांना उठण्याचा आणि आमच्या आदरातिथ्याचा त्रास देणे माझ्या जिवावर आले होते. म्हणून त्यांचा थांबण्याचा आग्रह नम्रपणे मोडून मी आदल्या दिवशी सकाळीच इंदूर स्टेशनवर गेलो आणि तिथल्या रेल्वे रिटायरींग रूम्सची चौकशी केली. तिथल्या तेव्हाच्या रिटाररींग रूम्स प्लॅटफ़ॉर्म क्र. १ च्या अगदी जवळ होत्या. एक जिना उतरला की खाली प्लॅटफ़ॉर्म क्र. १ वरच आम्ही येणार होतो. आमची मीनाक्षी एक्सप्रेस ही प्लॅटफ़ॉर्म क्र. १ वरूनच जाणार होती त्यामुळे पहाटे उठून यजमानांना त्रास देणे, एव्हढ्या पहाटे रिक्षा ठरवणे आणि स्टेशनवर धावतपळत येणे या सव्यापसव्यापेक्षा त्या रात्री स्टेशनवर असलेल्या रिटायरींग रूममध्ये मुक्काम करणे हे सर्वथा सोयीचे होते.

सुदैवाने ड्युटीवरील अधिकारी मला ती रिटायरींग रूम देण्याइतपत दयाळू होते. खोली बरीच प्रशस्त होती आणि खोलीत मस्त दोन दोन एअर कंडिशनर्स होते. आणि रिटाररींग रूमचे दर बाहेरच्या हॉटेलच्या दरांच्या तुलनेत ते अगदी बरेच वाजवी होते. आम्हाला हवी असलेली स्वच्छताही तिथे होती.

८ तारखेला मीनाक्षी एक्सप्रेस पहाटे ४.१० वाजता सुटणार असल्याने, आम्ही अटेंडंटला आम्हाला ३.३० वाजता वेक अप कॉल देण्याची विनंती केली. पण आम्हाला जाग आली तेव्हा जवळपास ३.५० वाजले होते आणि कुणीही, कुठलाही वेक अप कॉल दिला नाही हे पाहून आम्ही घाईघाईने उठलोत. घाईघाईने तयार झालोत आणि ४.०५ वाजता प्लॅटफॉर्मवर आलो. गरम पाण्याची सोय नसल्याने आंघोळीचा प्रश्नच नव्हता.आणि एव्हढ्या पहाटे थंड पाण्याने आंघोळ करण्याची कल्पना मला कधीच भावली नाही.

आमची 9769 डाऊन जयपूर - पूर्णा मीनाक्षी एक्सप्रेस इंदूर स्टेशनवर ३० मिनिटे उशीरा येणार असल्याची घोषणा होत होती. पुलंच्या म्हैस मधल्या एस. टी. प्रवाशांसारखे "गाडी उशीरा येते आहे यापेक्षा थोडे जास्त झोपलो असतो" असा सूर आमच्या सुपत्नींचा आणि त्याहीपेक्षा सुकन्येचा लागला होता. झोपेची थकबाकी घालवण्यासाठी आम्ही प्लॅटफॉर्मवर चहा घेतला आणि पहाटेच्या वेळी रेल्वेच्या हालचालींचे निरीक्षण केले. 

इंदूर - भोपाळ पुश पुल इंटरसिटी एक्सप्रेस जी ६.०० वाजता सुटणार होती ती ४.१५ वाजता प्लॅटफॉर्मवर होती. पुश पुल गाडी असल्याने या गाडीच्या अगदी मध्यभागी पश्चिम रेल्वेच्या रतलाम शेडचे 16098 हे WDM 2 एंजिन हो्ते. मला नेहमी पहाटेच्या वेळी शांत स्थानके पाहायला आवडतात. इंदूर स्टेशन नीटनेटके आणि स्वच्छ असल्यामुळे मलाही खूप आवडले. मी सवयीप्रमाणे आरक्षणाचा तक्ता वाचला आणि असे आढळले की इंदूरहून A-1 कोचमध्ये बसण्यासाठी आम्ही दोनच प्रवासी होतो. कोच क्र.87014 एन.सी. असे लिहिले होते. तो कोच उत्तर मध्य रेल्वेचाच आहे की नाही हे पाहण्यासाठी मी उत्सुक होतो.

४.२९ वाजले आणि आमची 9769 डाऊन मीनाक्षी एक्सप्रेस पश्चिम रेल्वेच्या महू शेडच्या 6265 या YDM 4 एंजिनामागे इंदूरच्या प्लॅटफ़ॉर्म क्र.१ वर धडधडत आली. एंजिनपासून आमचा A-1, १० व्या क्रमांकावर होता. 

रेकची रचना SLR (गार्ड आणि पार्सल सामानाचा डबा) - GS (अनारक्षित प्रवाशांसाठी) - S-1,S-2,S-3,S-4, (सगळे शयनयान दर्जाचे डबे) - पँट्री कार (खानपान सेवा यान) - S-5,S-6, (शयनयान दर्जा) - A-1 (द्विस्तरीय वातानुकूल शयनयान) - S-7,S-8,S-9,S-10 (शयनयान दर्जा), - GS (अनारक्षित प्रवाशांसाठी) ,SLR (गार्ड आणि पार्सल सामानाचा डबा)- आणि पार्सल व्हॅन. यातले स्लीपर कोच S-7 ते S-10 आणि जनरल कोच हे जयपूर ते महू असे असल्याने महू येथे वेगळे केले जाणार होते. महू नंतर पार्सल व्हॅन गाडीला लागणार की नाही ह्यात मला रस होता. पूर्णापर्यंत जाणारे सर्व डबे जयपूर-पूर्णा आणि महूपर्यंत जाणारे सर्व डबे जयपूर-महू म्हणून चिन्हांकित केले गेले. आमचा A-1 उत्तर पश्चिम रेल्वेचा 87014 होता. (मग रेल्वेच्या रिझर्वेशन चार्टवरचा उत्तर - मध्य हा उल्लेख कशासाठी? याचे मला आश्चर्य वाटले). तो जुना व्हॅक्युम ब्रेक डब्यांच्या रंगसंगतीचा मरून रंगाचा डबा होता. बाहेरून अगदी स्वच्छ. अर्थात तो तसा स्वच्छ असणे अगदी स्वाभाविक होते. मीनाक्षी एक्सप्रेस ही मार्गावरील ही सर्वात प्रतिष्ठित ट्रेन होती आणि हा डबा म्हणजे या गाडीचा सर्वात वरचा आणि प्रतिष्ठित वर्ग होता.     

आम्ही आमच्या कोचमध्ये चढत असताना मी कोचचे तपशील नोंदवले. चेन्नाईच्या हे Integral Coach Factory त दिनांक २८ / १२ / १९८७ रोजी बनलेला, शेल नं.- MGAC 32. या डब्याच्या देखभालीचे मूळ स्थानक जयपूर होते आणि निव्वळ वजन ३६.८ टन होते. मूळचा हा डबा दक्षिण मध्य रेल्वेचा आणि 1573 या क्रमांकाचा होता. भारतीय रेल्वेने चार आकडी कोच नंबर्स पाच आकडी करायला सुरूवात केल्यामुळे 1573 चा 87014 झाला. क्रमांकाच्या संकेतानुसार हा डबा प्रथम वर्ग वातानुकुलीत वर्गाचा असायला हवा होता. पण मीटर गेजचा द्विस्तरीय वातानुकूल डबा हा प्रथम वर्ग वातानुकुलीत डब्यासारखाच असतो. कारण मीटर गेजच्या कुठल्यानी वर्गात साईड बर्थच नसतात तसे ते या डब्यातही नव्हते आणि प्रथम वर्ग वातानुकुलीत वर्गासारख्या इथेही दारे असलेल्या केबिन्स होत्या. द्विस्तरीय वातानुकुलीत वर्गात बर्थस ना प्रायव्हसी साठी फ़क्त पडदे असतात इथे तर प्रथम वर्ग वातानुकूल वर्गासारख्या केबिन्स होत्या. मग मीटर गेजच्या प्रथम वर्ग वातानुकूल वर्गात आणखी काय वेगळ्या सुविधा असतात ? हे जाणायला मी उत्सुक होतो पण तो योग आला नाही आणि आता मीटर गेज ज्या पद्धतीने नामशेष होत आहेत हे पाहून तो योग कधी येईल असे वाटत नाही.

A केबिन पासून F केबिनमध्ये एकूण २७ प्रवाशांची बसण्याची आणि झोपण्याची व्यवस्था होती.G. केबिन A ते F मध्ये प्रत्येकी ४ प्रवासी आणि G केबिनमध्ये प्रत्येकी 4 प्रवासी बसणार होते ३ प्रवासी.

मीटर गेजचा वातानुकूल द्विस्तरीय शयनयान कोच. यात आणि मीटर गेज वातानुकूल प्रथम वर्गात असा काय फ़रक असेल ? ही उत्सुकता मला अजूनही आहे.

आमचे बर्थस २१ आणि २३ होते आणि अर्थातच F केबिनमध्ये होते. आम्ही चढलो तेव्हा आमचे सहप्रवासी गाढ झोपलेले होते आणि डबा आतून बंद होता .काही काळ आम्ही दरवाजा ठोकल्यानंतर तो उघडला गेला. डब्यातल्या सहप्रवाशांना फ़ारसा त्रास न देता त्यांच्या झोपेत आणखी व्यत्यय नको म्हणून आम्ही आमचे सामान पटकन सेट केले.४.४६ वाजले होते आणि आमची गाडी हलली. गेल्या दोन महिन्यांपासून मी ज्या प्रवासाची आतुरतेने वाट पाहत होतो त्याची ही सुरुवात होती. बेड रोलचा पुरवठा केला गेला पण नेहेमीप्रमाणे हॅंड टॉवेलची स्वतंत्रपणे मागणी करावी लागली. बेडरोल स्वच्छ होते. मी मृण्मयी आणि तिच्या आईसाठी बेड लावून दिलेत. आणि प्रवासाचा तपशील नोंदवायला तयार झालो. मी आमच्या IRFCA forum मधल्या भरत मोरोच्या यापूर्वी या गाडीतून केलेल्या प्रवासाच्या लेखातून वाचले की प्रवासाचा नयनरम्य भाग पहाटेच्या वेळेत होतो म्हणून मी AC च्या आरामाचा आनंद न घेण्याचे ठरवले होते आणि खिडकीतून निरीक्षण करण्यात स्वतःला व्यस्त ठेवले होते. आत आणि बाहेर अंधार होता. टिंटेड ग्लास असलेल्या खिडकीनेही अंधारात भर घातली.

पहाटेचे ५.०९ वाजले होते आणि गाडी इतर कोणत्यातरी गाडीने क्रॉस करण्यासाठी राऊ येथे थांबली. हा सगळा एकमार्गीय ट्रॅक असल्याने समोरून येण्या-या गाड्यांसाठी थांबणे क्रमप्राप्त होते. आम्ही सुमारे एक मिनिट थांबलो आणि महू शेडच्या 6740 क्रमांकाच्या YDM 4  मागून विरुद्ध दिशेने अज्ञात प्रवासी गाडी आली. तिला जीएस आणि एसएलआरसह काही स्लीपरसह एकूण 16 डबे होते. अंधारामुळे तिचे उदगम आणि गंतव्य स्थान वाचू शकलो नाही.

या क्रॉसिंगसाठी सात मिनीटे थांबून आम्ही ५.१६ ला राऊ येथून निघालो. ५.३२ वाजले होते आणि आम्ही महू येथे आमच्या पहिल्या नियोजित थांब्यावर थांबलो. आमच्या ट्रेनचा जयपूर-महू भाग महू शेडच्याच 6492 क्रमांकाच्या YDM 4 ने मागील बाजूने काढला. त्याने एसएलआर (गार्ड आणि पार्सल कोच) कोचला आमच्या गाडीच्या मागे लावले आणि पुन्हा एकदा पार्सल व्हॅन काढून घेतली. आता आमच्या गाडीला फक्त 11 डबे उरले होते. महू येथे काढलेले डबे शेजारीच लूप लाईनवर झोपलेल्या अजमेर-महू पॅसेंजरला लावण्यात आले. सुमारे १५ मिनिटांनंतर आमच्या गाडीचा मुख्य रेक पुन्हा थोडा मागे सरकवला गेला. मला वाटते आमच्या लांबच लांब गाडीच्या तुलनेने छोट्या असलेल्या महू प्लॅटफ़ॉर्म मुळे आमच्या गाडीच्या पुढे असलेले SLR, GS आणि S-1 सुरुवातीला महू प्लॅटफॉर्मच्या बाहेर गेले असतील. मागील डबे काढल्यानंतर ते डबे प्लॅटफ़ॉर्मवर येण्यासाठी गाडी थोडी मागे सरकवली गेली.

भरतने लिहील्याप्रमाणे मात्र यावेळी इंधन भरण्यासाठी लोको वेगळे करण्यात आले नाही. या लोको डिटॅचमेंटचे निरीक्षण करण्यासाठी मी प्लॅटफ़ॉर्मवरून एंजिनपर्यंत दोनदा फिरलो. पहाटे महू प्लॅटफॉर्मवर शांतता होती. पुन्हा एकदा पोहे विक्रेते आजूबाजूला आले आणि त्यांनी मला प्रसिद्ध डिशची चव चाखण्याचा आग्रह केला पण त्यापैकी कोणाकडेही माझ्याकडे असलेल्या ५०० रुपयांच्या नोटेचे सुट्टे नव्हते. तेव्हा ते फोन पे वगैरेपण आलेले नव्हते. आणखी एकदा दुर्दैव. माझ्यासारख्या Foodie माणसाला महूच्या प्लॅटफ़ॉर्मवरचे गरम, वाफ़ाळते, अगदी डाळिंबाचे दाणे वगैरे टाकलेले पोहे खाण्यापासून वंचित रहावे लागले.

आमच्या अगदी उजव्या बाजूला, आमच्या प्लॅटफॉर्मला लागूनच, मी एक SLR, एक पँट्री कार + चेअर कार आणि SPPH चिन्हांकित केलेला दुसरा कोच असलेला रेक पाहिला. हा रेक अगदी गाढ झोपलेला असावा. विशेष प्रसंगीच या रेकचा उपयोग होत असावा. पॅन्ट्री + चेअर कार संयोजन GSCHCZ चिन्हांकित केले होते. सर्व डब्यांमध्ये बेस-एडीआय (अहमदाबाद) होते आणि ते सगळे १९८५ मध्ये तयार करण्यात आले होते. मी माझा कॅमेरा काढला आणि या विशेष डब्यांचे फोटो काढले आणि नंतर फ़ोटो डेव्हलप करताना लक्षात आले की ते अतिशय खराब प्रकाशामुळे सगळेच योग्यरित्या घेतले गेले नाहीत. 

३४ मिनीटांच्या थांब्यानंतर आम्ही महू येथून ६.०६ वाजता निघालो, आमच्या गाडीच्या नियोजित वेळापत्रकापेक्षा जवळपास ५६ मिनिटे उशीरा.

पाताळपाणीपर्यंतचा प्रवास मैदानी प्रदेशातून होता. आम्ही माळव्याच्या पठाराच्या टोकाला पोहोचलो होतो. पाताळपाणी हे ठिकाण महूपासून फक्त पाच  किमी अंतरावर आहे आणि आम्ही ६.१७ ला तिथे पोहोचलो. हा प्रवास अक्षरशः जवळपासच्या अनेक घरांच्या मागच्या अंगणातून होता. हे माझ्या पत्नीला खूपच आश्चर्यकारक वाटले. आम्ही पाताळपाणी ६.१९ ला सोडले होते.

 

पाताळपाणी नंतर प्रवास घाट विभागातून होता ज्यात बोगद्यांची संख्या होती आणि आम्ही घाट उतरत असताना ब्रेक टेस्टिंग साठी थांबवले जात होते. मालवा पठार, एका समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचे पठार आणि भारतीय शास्त्रीय संगीतातील काही महान व्यक्तिमत्त्वांच्या पठारावरून ही गाडी उतरत होती. भरतच्या अहवालात नमूद केल्याप्रमाणे, घाटातल्या या तीव्र उतारामुळेमुळे गाडीचे एकूण डबे १८ (पार्सल व्हॅनसह) वरून ११ पर्यंत कमी केले गेलेले होते. पुलंच्या "तुजे आहे तुजपाशी" मध्ये इंदूरच्या काकाजींनी वर्णन केलेली चोरल नदी मजेदार वळणे घेत आमच्या गाडीची सोबत करीत होती. कधीकधी कड्यांवरून धबधब्यासारखी कोसळत होती. अतिशय मनोरम दृष्य.

पुढील स्टेशन कालाकुंड फक्त १० किमी अंतरावर होते परंतु तेथे पोहोचण्यासाठी सुमारे ३२ मिनिटे लागली. ६.५१ ला आम्ही कालाकुंडला पोहोचलो. पाताळ्पाणी ते कालाकुंड हा एक अत्यंत मनोरम्य प्रवास आहे दूरदूरपर्यंत लोकवस्तीची कोणतीही चिन्हे नव्हती आणि गाडी उतरत असताना अगस्ती ॠषींचा शिष्य असलेल्या विंध्य पर्वताचे सतत दर्शन होत होते.

कोचच्या दारातून मी घाटाचा आनंद घेत असतानाच आमच्या कंपार्टमेंटमधला आमचा सहप्रवासी माझ्यासोबत दारात उभा रहायला आला. तो आणि त्याचे कुटुंबिय काल रात्री चित्तोडगडहून गाडीमध्ये चढले होते आणि महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगरला जायला निघाले होते. ते चित्तोडगड ते खांडवा आमच्या या मीनाक्षी एक्सप्रेसने आणि पुढे मनमाडपर्यंत कामायनी एक्स्प्रेसने प्रवास करणार होते. तशा ब्रेक जर्नीची तिकिटे त्यांनी घेतलेली होती. त्यांनी मला सांगितले की, मनमाडहून त्यांना छत्रपती संभाजीनगर पर्यंत घेऊन  घेऊन जाण्यासाठी त्यांच्या घरची गाडी येणार होती. हे सहप्रावासी या मार्गावरील नेहमीचे प्रवासी असल्याचे दिसत होते. त्यांनी या गाडीचे कौतुक केले कारण ते या गाडीने चित्तोडगड ते खांडवा असा आरामदायी प्रवास करत आलेले होते. त्यांचा कुटुंबप्रमुख थोडा काळजीत होता कारण त्यावेळी आम्ही जवळपास ५० उशीराने मिनिटे धावत होतो. पण मी त्याला आश्वस्त केले कारण या गाडीला अधिकृतपणे निमरखेडी आणि खांडवा, या फक्त ४३ किमी अंतराच्या प्रवासासाठी १ तास ४९ मिनिटे इतकी प्रवासाची वेळ दिलेली आहे. त्यामुळे या प्रवासात निमरखेडी आधी गाडी एक तास किंवा त्यापेक्षा जास्त वेळ उशीरा असली तरी तो उशीर भरून काढण्याची संधी नेहमीच गाडीला नेहेमीच असते.

पाताळपाणी आणि कालाकुंडच्या हा अतिशय अविस्मरणीय प्रवास केल्यानंतर कालाकुंड या छोट्याशा आणि नयनरम्य स्थानकावर आम्ही पोहोचलो. तिथे आम्हाला अकोल्याहून अजमेरला जाणारी पॅसेंजर ट्रेन दिसली. गाडीत भरपूर गर्दी होती. रात्री अकोल्यावरून निघून सकाळी सकाळी इंदूर - उज्जैनकडे जाणा-या प्रवाशांच्या सोयीची आणि म्हणूनच पसंतीची गाडी दिसत होती. महू शेडच्याच 6313 क्रमांकाच्या YDM 4 एंजिनाने ती गाडी इथपर्यंत आणलेली दिसत होती. इथून पुढला घाट चढण्यासाठी या गाडीला मागल्या बाजूला महू शेडचेच 6726 क्रमांकाचे YDM 4 एंजिन बँकर एंजिन म्हणून जोडले गेले. 

सुमारे १० मि. आम्ही कालाकुंड स्टेशनवरच थांबलेलो होतो. आता समोरून खांडव्याहून येणाऱ्या दुसऱ्या ट्रेनची वाट पाहत आहोत असे आम्हाला वाटले. पण ७ वाजून ०१ मिनीटांनी आमच्या मार्गावरील सेमाफोर सिग्नल आम्हाला रस्ता देण्यासाठी नतमस्तक (Lower Quadrant Semaphore Section) झाला आणि आम्ही कालाकुंड सोडले. आता आम्ही विंध्य आणि सातपुडा पर्वताच्या मधल्या भागातून प्रवास करणार होतो. तापी नदीच्या खो-यातून.

मी रेल्वेमार्गाशेजारील किलोमीटरच्या मोजणीचे निरीक्षण करत होतो आणि या गणनेच्या प्रारंभ बिंदूबद्दल मी गोंधळात पडलो. हे अंतर पश्चिम रेल्वे चित्तोडगड वरून मोजते की रतलाम वरून  की जयपूर वरून याबाबत मला काहीच कयास बांधता येत नव्हता. घाट विभागानंतर बरवाहापर्यंत आम्ही ६० किमी प्रतितास असा चांगला वेग घेतला होता. बरवाह ७.५१ ला आले. ५० मिनिटात ३८ किमी अंतर कापणे हे मीटर गेजच्या दृष्टीने चांगल्या वेगाचे लक्षण होते. 

बरवाह येथे खंडवा – उज्जैन पॅसेंजर महू शेडच्या 6709 या YDM 4 एंजिनामागे आमची वाट पाहत होती. या गाडीचे बहुतेक डबे २००१ मध्ये बनलेले दिसत होते. व्यवस्थित आणि स्वच्छ होते. लगेचच ७.५३ ला आम्ही बरवाहहून निघालो. आता आम्ही ५३ मिनिटे उशीरा धावत होतो.     

आमच्या सहप्रवाशांची झोप उरकली होती आणि त्यांनी इंदूरपासून रिकाम्या असलेल्या G केबिनमध्ये शिफ्ट व्हायला सुरूवात केली. इंदूरनंतर या एकमेव ए.सी. कोचला कमी राजाश्रय मिळाल्याचे दिसते. आत्ताआतापर्यंत हा डबा महूपर्यंतच असायचा. पूर्णा पर्यंत झालेल्या या एसी कोचच्या विस्ताराची जाहिरात करण्यात रेल्वे अपयशी ठरली हे कारण असावे. G आणि E केबिन पूर्णपणे रिकाम्या होत्या तर बहुतेक केबिन फ़क्त अंशतः व्यापलेल्या होत्या. ओंकारेश्वर रोड स्टेशनच्या आधीच्या एका मोठ्या पुलावर आम्ही नर्मदा माता ओलांडून सकाळी बरोबर ८.०० वाजता या स्टेशनला पोहोचलो. ओंकारेश्वर येथे मी माझ्या सहप्रवाशाकडून ५०० रुपयांची चेंज करून घेतली आणि तिथल्या विक्रेत्याकडून पोहे घेतले. जेव्हा त्याने डिश आणली तेव्हा ती खूप थंड होती आणि मला वाटले की डिश गरम असताना ते पोहे खाण्यासारखे होते. मी खरेदी करण्यास नकार दिला. इतक्यात आमचा पॅन्ट्रीचा माणूस जवळ आला आणि आम्ही मृण्मयीसाठी नाश्ता, चहा आणि दुधाची ऑर्डर दिली. गंमतीचा भाग असा की आमच्या गाडीमध्ये पॅन्ट्री कार होती परंतु ती वेस्टिब्यु्ल्ड (आतून डबे एकमेकांना जोडलेली) ट्रेन नव्हती. त्यामुळे प्रत्येक वेळी ऑर्डरची पूर्तता करण्यासाठी पॅन्ट्रीतील व्यक्तींना ट्रेन थांबण्याची वाट पाहावी लागत असे आणि नंतर संबंधित डब्यांकडे धाव घ्यावी लागत असे.

अगस्ती ॠषींचा शिष्य असलेला विंध्य पर्वत पार्श्वभूमीवर माळवा प्रांत.

ओंकारेश्वरवरून आम्ही ८.०६ ला निघालोत. ओंकारेश्वरपासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरापर्यंत ट्रॅकला समांतर जाणारा महामार्ग पाहणे हा एक छान प्रवास होता. वा-याबरोबर नाचणा- झाडांची हिरवीगार शेते सोबतीला होती आणि आमचा वेगही चांगला होता. आम्ही ८.१६ ला सनावदला पोहोचलो आणि ८.२१ ला पुढे निघालो. पुढचे स्टेशन होते निमरखेरी आणि आम्ही तिघांनी डब्यात एक छोटेसे फोटो सेशन केले. ८.३५ ला निमरखेरीला पोहोचलो आणि पॅण्ट्रीतून आम्ही मागवलेला नाश्ता आला. नाश्ता खूप छान होता. चहा आणि दुधासोबत ब्रेड-बटर आणि कटलेट. आता पुढचे स्टेशन खांडवा ४३ किलोमीटरवर असल्याने तिथे पोहोचायला अजून एक तास लागेल असा माझा अंदाज होता आणि तोपर्यंत डब्यातल्या A.C. जोरात चालू असल्यामुळे झोपेचा मोह आवरता आला नाही आणि आम्ही निमरखेरीहून निघालो तेव्हा साधारण ८.४० च्या सुमारास मी माझ्या बर्थवर होतो. आम्ही आमच्या डब्याचे दार बंद केले होते आणि खिडकीवरील सर्व पडदे बंद केले होते. डब्यात खूप अंधार होता की दिवस आणि रात्र यात फरक करता येत नव्हता.

मी खांडव्याच्या थोडे आधी उठलो आणि खांडवा स्टेशनवर रेल्वे फॅनिंगसाठी तयार झालो. आम्ही ९. ३६ वाजता प्लॅटफॉर्म ५ वर होतो.(वेळेआधी ४ मिनिटे.). मी एंजिनपर्यंत चालण्यासाठी खाली उतरलो आणि एंजिन, आमचा कोच आणि खांडवा स्टेशनवर असलेल्या ब्रॉड गेजचे एक छोटेसे फोटो सेशन केले. 

खांडवा येथील रेल्वेच्या हालचाली.

लोकमान्य टिळक टर्मिनस - गोरखपूर कुशीनगर एक्सप्रेस प्लॅटफॉर्म १ वर होती. WAP 4 एंजिन 22204 च्या मागे. मी त्या एंजिनाचे शेड नोंदवून घेण्यात अयशस्वी झालो. एक BCNA रेक 23244 या लुधियाना शेडच्या WAG 5HA एंजिनमागे भुसावळकडे जाताना दिसला. एव्हढ्यात गाझियाबाद शेडच्या 22009 या WAP 4 एंजिनाच्या मागे दादर-अमृतसर एक्सप्रेस खांडव्यात दाखल झाली. मी पुन्हा एकदा प्लॅटफॉर्म ५ वर गेलो. 

दादर - अमृतसर एक्सप्रेस. 22009 या WAP 4 एंजिनाच्या मागे

आमचा कोच आणि आमचे एंजिन.

कुतूहलाने मी पॅन्ट्रीमध्ये प्रवेश केला आणि मला दिसले की कर्मचारी अगदी लहान भांड्यांमध्ये स्वयंपाक करत आहेत जणू ते रेल्वे प्रवाशांसाठी नव्हे तर एखाद्या छोट्याशा कुटुंबासाठी स्वयंपाक करत आहेत. मी जेवणाची ऑर्डर दिली आणि मला विचारण्यात आले "सादा या विशेष?"  मी सामग्रीची चौकशी केली आणि स्पेशल व्हेजची ऑर्डर दिली. दरम्यान जेव्हा मी A-1 वर पोहोचलो तेव्हा दुसरा पॅन्ट्री कर्मचारी A-1 मध्ये प्रवाशांची खरकटी प्लेटस गोळा करण्यात व्यग्र होता. त्याने्ह दुपारच्या जेवणाची ऑर्डर देखील मागितली आणि मी त्याला सांगितले की ती आधीच दिलेली आहे. 

खांडव्याहून पुढे A.C कोचमध्ये आम्ही फक्त तीनच प्रवासी (मृण्मयीसह) होतो. त्यामुळे मृण्मयीला तिच्या इच्छेनुसार आरडाओरड्याचे आणि खेळण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले जे आमच्या आधीच्या सर्व प्रवासात तिला क्वचितच मिळाले.

खंडवा अगदी योग्य वेळेवर म्हणजे सकाळी १०.०५वाजता सोडले आणि आम्ही सीएसएमटी मुंबई - वाराणसी महानगरी एक्सप्रेस खांडव्यात प्रवेश करताना पाहिली. ते एंजिन पण WAP 1 होते. क्या बात है ! आज WAP 1 सह सलग तीन गाड्या. मला आश्चर्य वाटले. दादर-अमृतसरसारख्या मंदगती एक्सप्रेसला सुद्धा WAP 1  मिळत होता. निजामुद्दीन-वास्को गोवा एक्सप्रेसने आधीच प्लॅटफॉर्म 1 व्यापला होता. त्याचे एंजिन पण गाझियाबाद शेडचे 22000 हे WAP 1 होते. 

खांडवा सोडल्यानंतर सुरुवातीला आम्ही पश्चिमेकडे गेलो आणि पूर्वेकडे वळण्यासाठी  एक मोठ्ठा कर्व्ह घेतला. नवी दिल्ली ते भुसावळ ब्रॉड गेज रेल्वेमार्ग खालून आणि खांडवा - अकोला मीटर गेज रेल्वे मार्ग वरून असा रेल्वे ओव्हर रेल्वे ब्रीज होता.  तो आम्ही ओलांडला. आम्ही वरच्या टायरच्या त्या पुलाच्या जवळ येत असताना, गोवा एक्स्प्रेसही सुसाट वेगाने खालच्या टियरकडे येत असल्याचं आम्हाला दिसलं. माझा कॅमेरा तयार होता आणि आमचा कोच आणि 22000 एकाच वेळी पुलावर होते हा निव्वळ योगायोग होता. मृण्मयीने गोवा जवळ येताना पाहिले तेव्हा तिला दोन गाड्यांमधील उंचीतल्या फ़रकाचा अंदाज आला नाही. अपघाताच्या भीतीने ती किंचाळली. खिडकीच्या चौकटीतून मी फ़ोटो काढण्याचा प्रयत्न केला. यापूर्वी बडनेरा स्थानकावर माझा हा असाच प्रयोग यशस्वी प्रयोग झाला होता. पण यावेळी मला तो अयशस्वी ठरला. (अर्थात नागपुरात जेव्हा रोल डेव्हलप झाला तेव्हाच मला फे कळले.)

खांडव्यापासून साधारण ५० किलोमीटर गेल्यावर आम्ही तापी खो-यातील सुंदर जंगलात प्रवेश केला. तुकाईथड नावाच्या एका स्टेशनवर आम्ही ११.३६ वाजता (२४ मिनिटे उशीरा) पोहोचलो. तिथे अकोला - अजमेर पॅसेंजर महू शेडच्या 6307 क्रमांकाच्या YDM 4 एंजिनच्या मागे आमची वाट पाहत होती. तिथेच आमचे दुपारचे जेवण आले जेवण छान असले तरी ते त्यात तिखटाचा जास्त वापर आहे हे आम्हाला जाणवले. आम्ही खांडवा येथे खरेदी केलेले दही इथे आमच्या मदतीला आले. ११.४० ला आम्ही तुकाईथडहून निघालो. तुकाईथड नंतर खूप शार्प वळणांमुळे मेळघाटच्या जंगलातला आमचा प्रवास अतिशय संथ होत होता. अशाच एका शार्प वळणावर आम्ही एका जुन्या अपघा्तातले तीन डबे रुळावरून घसरलेले पाहिले. गाडी १२.३९ ला वान रोड नावाच्या स्टेशनवर थांबली.

पूर्णा - जयपूर एक्सप्रेसचे महू शेडचे YDM 4 वान रोड इथे.

मीटर गेज कोचेसचे CBC कपलर्स.

इथे समोरून येणारी पूर्णा-जयपूर मीनाक्षी एक्सप्रेस आम्हाला क्रॉस करेल अशी अपेक्षा होती आणि आमच्या गाडीचे कपलिंग आणि समोरून येणाऱ्या ट्रेनचे फोटो घेण्यासाठी मी खाली उतरलो. इंदूरपासून आतापर्यंत तरी आम्हाला कोणतीही मालगाडी क्रॉस होताना दिसली नव्हती. आणि खांडव्यापासून पुढे मालगाड्या भेटणे कठीणच होते. या प्रदेशात मालाची वाहतूक नाही का? की रेल्वे केवळ खूप मोठ्या घाटामुळे मालगाड्या चालवण्यास नकार देत आहे? आम्ही येणाऱ्या ट्रेनची खूप वाट पाहत होतो. एकेकाळी या मार्गाने दिल्ली आणि मदुराईचा असे थेट कनेक्शन साधता येत होते. दिल्ली-जयपूर-चित्तूर-रतलाम-उज्जैन-इंदूर-खंडवा-अकोला-पूर्णा-काचीगुडा-मदुराई हा दुवा होता. आता बहुतांश भाग ब्रॉड गेजमध्ये रूपांतरित झाल्यामुळे, फक्त पूर्णा-जयपूर हीच मीटर गेज लिंक शिल्लक होती. या मार्गाचेही ब्रॉड गेजमध्ये रूपांतर होणार असे मी ऐकले होते.

बराच वेळ वाट बघितल्यानंतर 9770 अप पूर्णा-जयपूर मीनाक्षी एक्सप्रेस आम्हाला तब्बल १३.२२ ला पार झाली. शेवटचा क्षण म्हणून मी माझ्या कॅमे-यात या गाडीला लागलेले महू शेडचे 6372 नंबरचे YDM 4  कॅप्चर केले. आमच्या गाडीच्या आणि या गाडीच्या ड्रायव्हर, गार्ड आणि पॅन्ट्री कर्मचा-यांनी एकमेकांना सिग्नल्सची देवाणघेवाण केली. आम्हाला १३.३३ वाजता पुढे जाण्याचा सिग्नल मिळाला. जवळपास ५४ मि. या अनियोजित थांब्यावर क्रॉसिंगसाठी वाट पाहणे झाले. हीच सीमल लाईन मार्गाची मजा आणि सजाही. आता डब्याच्या आत थोडं गरम असल्याचं माझ्या लक्षात आलं आणि मी A.C. अटेंडंटकडे चौकशी केली. आम्हाला शीतकरण प्रभाव प्रदान करण्यासाठी त्याने त्वरित कॉम्प्रेसर सुरू केला. आणि पुन्हा एकदा गाडीचा आमचा कोच थंडगार होऊ लागला. आणि आकोटच्या आधी पुन्हा एक डुलकी घेण्याचे आम्ही सर्वांनी ठरवले. आम्हाला दुपारी दोन ते अडीच दरम्यान एक गाढ डुलकी लागली. ट्रेन काहीशा चांगल्या वेगाने धावत असल्याचे मला जाणवले आणि अटेंडंटकडे चौकशी केली असता मला सांगितले की अकोट आधीच मागे राहिले आहे आणि आम्ही पुढच्या अर्ध्या तासात अकोल्याला पोहोचणार आहोत. आम्ही सामानाची आवरासावर केली आणि आमच्या गंतव्य स्थानकासाठी तयार झालो.     

अकोल्याच्या आधी उगवे हे छोटं स्टेशन होतं आणि तिथे पुन्हा आम्हाला पूर्णा-अजमेर फास्ट पॅसेंजरसाठी थांबावं लागलं. ती गाडी कुठलेही शेड मार्किंग नसलेल्या 6707 क्रमांकाच्या YDM 4 एंजिनच्या मागे आली. १५.१४ ते १५.२७ दरम्यान हा थांबा होता.     आम्ही १५.५० ला अकोल्याला पोहोचलो, वेळापत्रकात बघून या गाडीला जवळपास एक तास उशीर झाला आहे हे आमच्या लक्षात आले. भुसावळ वरून येणारा ब्रॉड गेज ट्रॅक हा आम्हाला परिचित होता. आजवर प्रत्येक वेळी आम्ही या मीटर गेज ट्रॅकचे निरीक्षण नागपूर ते भुसावल किंवा परतताना केले होते. आता आम्ही मीटर गेज बाजूने ब्रॉड गेजच्या बाजूचे निरीक्षण करत होतो.

1040 अप महाराष्ट्र एक्सप्रेसने शेगावला जाण्याचा आमचा विचार होता. रेल्वेचा पूल ओलांडताना अकोला येथे आम्हाला या गाडीसाठी खूप गर्दी दिसली आणि आम्ही आमचा विचार बदलला आणि ऑटो रिक्षाला आम्हाला बसथानकावर घेऊन जाण्यास सांगितले. आणि शेगावसाठी बस गाठण्यासाठी सज्ज झालो.

एका स्वप्नाला आम्ही आज जगलेलो होतो. खूप आनंदाने ही मर्मबंधतली ठेव आम्ही आमच्या मनात आणि आठवणींमध्ये साठवून घेतली होती.

- खूप स्वप्ने पाहणारा आणि ती प्रत्यक्षात आणण्याचा कायम प्रयत्न करणारा रेल्वेफ़ॅन प्रा. वैभवीराम प्रकाश किन्हीकर.

प्रसन्न पर्पल : पहिल्याच घासाला खडा

यापूर्वी दोन तीन वेळा "प्रसन्न" प्रवासाचा योग हुकला होता. नोव्हेंबर २०१२ मध्ये सांगोला - नागपूर प्रवासासाठी कोल्हापूर - नागपूर मार्गावर धावणा-या प्रसन्न पर्पल प्लसने जाण्याचे ठरविले आणि तिकीटही काढले पण ऐनवेळी प्रसन्नने ही सेवाच रद्द केली. (अर्थात आमची सोय दुस-या ट्रॅव्हल्सच्या बसमध्ये केली पण पर्पल हुकलीच. त्यापूर्वी इतर बसेसच्या तुलनेत प्रसन्नचे भाडे जास्त म्हणून दुधाची तहान ताकावर भागवण्याचा प्रकार बरीच वर्षे केला.) म्हणूनच शिरपूरवरून इंदूरमार्गे नागपूरला जाताना प्रसन्न पर्पलची इंदूर - नागपूर "पर्पल ग्रॅण्ड" सेवा सुरू झाल्याचे वाचून मी कसलाही विचार न करता थोडे जास्त भाडे भरूनही याच बसचे बुकिंग केले. प्रसन्न सोबतचे "अटल इंदोर सिटी बस सेवेचे" जोडवाक्य मनात शंका निर्माण करीत होतेच. ही नक्की प्रसन्न पर्पलच आहे ? की अटल इंदोर सिटी बस सेवेची एखादी बस ? हा प्रश्न मनात घोळत असतानाच फ़ार विचार न करता तिकीट बुक केले आणि सुप्तपणे प्रार्थना करीत बसलो. प्रवासाच्या दिवशी सकाळी गाडी नंबरचा एसेमेस आल्यानंतर मध्यप्रदेशची गाडी म्हटल्यावर प्रार्थना आणखी वाढवली कारण आजवर मध्यप्रदेश पासिंगची प्रसन्नची बस मी तरी बघितली नव्हती. 

ठरलेल्या वेळेच्या १५ मिनीटे आधीच विजयनगर थांब्यावर पोहोचलो. आमच्या कन्यारत्नाला पर्पल ग्रॅण्ड मधल्या सोयी सुविधा (वैयक्तिक मनोरंजन सुविधा वगैरे) सांगितल्यावर ती कमालीची उत्साहात होती. तिच्या उत्साहाकडे पाहिल्यावरच आपले पैसे वसूल झाल्याचा मला फ़ील येत होता. ठरलेल्या वेळी बस थांब्यावर हजर झाली. मार्च २०१६ मधे वीरा कोच बंगलोर ने बांधलेली अशोक लेलॅण्ड बस होती.

दिनांक : ०४/१२/२०१६ आणि ०५/१२/२०१६

प्रवास: इंदूर ते नागपूर

बस क्र. : एम. पी. १३ / पी १४१०. 

आसने क्र. : ७,८ आणि ९ (पुढून दुस-या रांगेतली खालची तिन्ही आसने.)

बस ऑपरेटर : इथे खरी गोची झाली. प्रसन्न पर्पल ग्रॅण्ड जरी जाहिरातीत होते तरी खरी बस ही अटल इंदोर सिटी परिवहन सेवेची होती. बाजूला आणि मागे फ़क्त प्रसन्न पर्पल ग्रॅण्डचे स्टीकर्स चिटकवलेले होते. त्यामुळे ख-या प्रसन्न सारखी सेवा मिळणार नाही हे तर अटल होते.

बस बॉडी बांधणी : वीरा कोच, बंगलोर. व्ही - ६ मॉडेल. मार्च २०१६ ची बांधणी.

प्रवासाचा वेळ : ८ तास ३० मिनीटे. (०४/१२/२०१६ रात्री २१.०० वाजता ते ०५/१२/२०१६ पहाटे ०५.३० वाजता. जरी विजयनगर थांब्यावरून गाडी १९.३० ला निघाली तरी जवळपास पाव इंदूर शहराला वळसा घालत, अटल इंदूर शहर परिवहन सेवेच्या मुख्यालयात १५ ते २० मिनीटे घालवत इंदूरमधून बाहेर निघायला २१.०० झालेच. मी २००५ पासून इंदूर शहरात भटकतोय पण एव्हढे इंदूर मी या वेळीच बघितले.)

अंतर : ४७५ किमी. (अंदाजे) मार्गे हर्दा, बैतूल, मुलताई, सावनेर. (या संपूर्ण नवीनच मार्गाने यावेळी प्रवास केला. )

गाडी बाहेरून आणि आतून स्वच्छ होती.  आसने आणि त्यावरील चादरी स्वच्छ होत्या. पण प्रसन्न ची सेवा नव्हती. गाडी सुरू झाल्यानंतर आजकाल सर्वांना जो प्रश्न भेडसावतो तो आम्हाला भेडसावू लागला. मोबाइल फोन्सचे चार्जिंग. दिवसभराच्या इंदूरच्या वापराने आमचे फोन्स मान टाकण्याच्या बेतात होते. त्यांना तातडीने चार्जिंगची नवसंजीवनी हवी होती. पण चार्जिंग पॉइंटस बंद. मग ड्रायव्हरकडे सांगितल्यावर तो म्हणाला की ते पॉइंटस इंदूर शहराबाहेर बस गेली की तो सुरू करणार आहे. याचे लॉजिकच कळेना. शेवटी आमच्या विनंतीला मान देवून त्यांनी ते सुरू केले.

जी गत चार्जिंग पॉइंटसची तीच प्रत्येक प्रवाशासमोरील टी. व्ही.ची. अरे, जेव्हा तुम्ही प्रत्येकाला वेगळा टीव्ही आणि त्यात आधीपासूनच असलेले चित्रपट , गाणी वगैरे करमणूक त्याच्या त्याच्या आवडत्या वेळात बघण्याची मुभा दिलीय ना ? मग टीव्ही सुरू करण्यासाठी बस इंदूरबाहेर पडण्याचा अट्टाहास कशाला ? या सर्व घोळात ही करमणूक रात्री साडेनऊला सुरू झाली आणि बहुतेकांनी झोपण्यासाठी अर्ध्या एक तासात बंद करून टाकली.

बर ह्या करमणुकीचा आस्वाद घेण्यासाठी तुमच्याकडे तुमचे इयरफ़ोन्स असणे आवश्यक आहेत. आम्हा तिघांत मिळून एकच इयरफ़ोन होता मग काय त्या बसच्या कंडक्टरकडून चिनी बनावटीचे दोन इयरफ़ोन्स प्रत्येकी २० रूपयांना आम्हाला विकत घ्यावे लागलेत. ही एक नवीनच अडवणूक.

बसमधल्या चादरी तर पांढ-या शुभ्र होत्या पण होत्या टेरेली्न सदृश कृत्रीम पदार्थाच्या. आजवर एव्हढ्या स्लीपर कोचेसने प्रवास झालेत पण असल्या सुळसुळीत कापडाच्या बेडशीटस, वाइटातल्या वाइट प्रवासात नव्हत्या. यावेळी रात्री झोपेत त्यांचा फ़ार त्रास झाला. सुळसुळीत चादर थोडी जरी सरकली तरी खालच्या बेडच्या थंड झालेल्या रेक्ज़ीनचा स्पर्श अंगाला व्हायचा आणि झोप चाळवली जायची. रात्री २, ३ वेळा उठून आंथरूण नीट करावे लागले. प्रसन्न कडून असल्या हलक्या दर्जाची अपेक्षा नव्हती.

चापडा गावात एका ब-यापैकी ढाब्यावर गाडी थांबवली होती. अर्थात माळवा प्रांतात खाण्यापिण्याची तशी रेलचेलच असते म्हणा पण ढाबा तसा स्वच्छ होता आणि खाण्यापिण्याचे पदार्थही मुबलक आणि परवडणा-या दरात होते. (बाबा ट्रॅव्हल्सच्या नागपूर ते धुळे प्रवासात बडने-यानंतर एका अत्यंत गचाळ ढाब्यावर दालफ़्रायसाठी १२० रूपये आणि रोटीसाठी ४० रूपये मी मोजले आहेत.)

रात्री ३, ३.३० च्या सुमाराला आम्हाला अचानक गुदमरल्यासारखे वाटू लागले. उठून बघितले तर ए.सी. बंद केलेला होता. काचा संपूर्ण बंद असलेली बस असताना ए.सी. बंद करण्याचा नतद्रष्टपणा करण्याचे कारण काय ? ड्रायव्हरकडे पुन्हा जावे लागले आणि ए.सी. सुरू करून घ्यावा लागला.

दुस-या कुठल्या ट्रॅव्हल्समध्ये हा अनुभव आला असता तर वाइट वाटले नसते पण प्रसन्न कडून अशा दर्जाची सेवा अनपेक्षित होती. कदाचित "प्रसन्न" नावाने "अटल इंदोर" वालेच ही सेवा चालवत असल्याचे हे परिणाम असतील. मग प्रसन्न ने आपले नाव त्यांना वापरू देण्याआधी आपला दर्जा सांभाळण्याची अट घालायला हवी होती असे राहून राहून वाटते.

थोडक्यात काय ? दीडपट भाडे देवून जाण्याइतकी चांगली बस आणि चांगली सेवा नव्हती. "प्रसन्न" नावाची नुसतीच क्रेझ आहे की काय ? हे प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारा प्रवास. सर्वसाधारणतः असे नसेल तर मला सगळ्यात जास्त आनंद होइल.

Ratings and reviews

Legend:  5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.   Seat or berth comfort: 3 

(The seats were average with sleepery rexin type material. Bed sheets are of terelyne type material and were not at all comfortable to feel.)

2.  Air conditioning: 3 

(Switched off the air conditioning en route and had to request the driver to swich it ON again. Not acceptable in a coach with the fixed glass windows.)

3.    Suspension: 5   

(Excellent. Though this bus was new still the suspensions were good by any standards.)

4.    Cleanliness: 5 

(Excellent. The coach was sparkling clean from outside as well as inside.)

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 5

     (Excellent driving. Avoided overspeeding and unnecessary braking.)

  

7.    Punctuality in timings: 5

(Started right time and reached right time at Nagpur.)

8. Essential amenities inside bus: 3

(Charger points were in non working condition. Now a days, looking at the smart phone users and their usage throughout the day, charging point is an essential commodity. Good quality blankets were  provided. Personal entertainment system switched on late in the night when hardly a few passengers could have enjoyed it.)

9. Inside ambiance of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 4

 (Reasonably good place for dinner halt, though it was a bit late for it. )

Overall ratings: 41 /50 (82 %)

Commenets: Good experience. Big disappointment since "Prasanna" was expected to fare better. Good is not good when better is expected.

 

Comparative review of Private operators' buses plying between Shirpur / Indore to Mumbai.

Disclaimer: The opinions expressed here are framed after the author’s individual experiences. It is definitely not an attempt to bias the opinions of the future travelers on this route.

Prologue: Since last couple of months, I am travelling every weekend to Mumbai. General plan is to leave Shirpur late in the evening (sometimes midnight) every Friday and reach Mumbai (Andheri) next morning. Attend my Ph. D. course work at our institute in Juhu and return back in the evening reaching Shirpur at Sunday morning (in wee hours). Once or twice I preferred Dhule-Mumbai slip coaches that are carried by 51118 DHI-CSN passenger and get attached to 11058 Amritsar-CST Mumbai express at Chalisgaon and in return journey by 11057, get detached at Chalisgaon and attached to 51111 CSN-DHI passenger. Though this mode is the most comfortable one, timings of it and the responsibilities here in my institute, do not allow me to prefer it most of the times. Hence I have to prefer road travel.

I have experimented purposefully by exploring various options available on this route and still exploring a lot. This is the small presentation of my experiences.

1) Date: 31/07/2015 to 01/08/2015

Travel: Shirpur to Mumbai (Andheri E)

Bus No: MH-18 / AN 8055, Ashok Leyland, Viking Model

Seat / Berth no: 20 (Lower single berth on the left in fourth row. In all 5 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Sai Abhishek Travels, Shirpur

Body built at: Azad, Banglore.

Travel Time: 9 hours 54 minutes (31/07/2015 20.36 to 01/08/2015 06.30)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend:  5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 3  

(Nothing special to mention)

2.  Air conditioning: 2  

(They used to shut it off during night and it was causing suffocation inside as the windows are of fixed type)

3.    Suspension: 3   

(Nothing special to appreciate or to criticize either)

4.    Cleanliness: 4  

(May be due to Shirpur is the starting point for this bus. But is was very good)

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 3

  

7.    Punctuality in timings: 4  

(A lot of buffer time is provided. 430 kms in 10 hours is a lot of slag considering that all the stretch of this road is a 4 lane road)

8. Essential amenities inside bus: 1

(Charger points were in non working condition. Now a days, looking at the smart phone users and their usage throughout the day, charging point is an essential commodity. My cell phone got discharged and I had to wait till 10.00 next morning to find the charging facility for it. Blankets were not provided.)

9. Inside ambience of the coach: 3

(Nothing special to mention)

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 3

 (They do not stop for dinner. That’s the major drawback. Preferring this bus means I will have to have my dinner too early.)

Overall ratings: 30 /50 (60 %)

This bus managed to get first class marks.

Commenets: Decided to try out different bus on this route because of inconvenient timings and service inside the bus especially lack of charging point and blanket.

2) Date: 01/08/2015 and 02/08/2015

Travel: Andheri (E) to Shirpur

Bus No: MH-41 passing. Eicher 10.5 m model.

Seat / Berth no: 9 (Lower single berth on the left in second row. In all 5 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Chawla Travels, Indore

Body built at: Indore

Travel Time: 8 hours 20 minutes (01/08/2015 20.10 to 02/08/2015 05.30)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend:  5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 3  

(Nothing special to mention)

2.  Air conditioning: 3

3.    Suspension: 3   

(Nothing special to appreciate or to criticize either)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 3

7.    Punctuality in timings: 3  

(Started 30 minutes late and never attempted to make up the lost time.)

8. Essential amenities inside bus: 3

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. Nice quality of blankets.)

9. Inside ambience of the coach: 3

(Nothing special to mention)

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 3

(It stops for dinner at Hotel Atithi, near Padgha, Bhivandi. It charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness and taste at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 32 /50 (64 %)

This bus, too, managed to get first class marks.

Commenets: Decided to try out another bus on this route because I found Eicher bus is not at all a good option for such a long distance travel. It required extra efforts for the engine to climb up simple gradients which would have been never noticed in any other buses.)

3) Date: 22/08/2015 and 22/08/2015

Travel: Shirpur to Andheri (E)

Bus No: TN 56 E 9454. Volvo 9400 Multi Axle sleeper coach.

Seat / Berth no: SL 16 (Lower single berth on the left in fourth row. In all 6 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Verma Travels, Bhopal

Body built at: Azad, Banglore

Travel Time: 6 hours 30 minutes (22/08/2015 01.40 to 22/08/2015 08.10)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend:5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 4  

2.  Air conditioning: 4

3.    Suspension: 3   

(Multi axle Volvo could had been with better suspensions. I think the suspensions are not maintained for this oldie. I felt a few bumps on the road during travel)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 4

7.    Punctuality in timings: 4  

(Started  1 hour 30 minutes late and but attempted to make up the lost time.)

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. LCD Tvs were also with sufficiently big screen and were working. Wi Fi and GPS services with the bus were working. Nice quality of blankets. Toilet was provided for both genders inside the bus.)

9. Inside ambience of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: NA

 (It did not stop at anywhere en route. Not even for bio break for passengers as toilets were provided inside the coach itself.)

Overall ratings: 35 /45 (77.77 %)

This bus managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time.

4) Date: 22/08/2015 and 23/08/2015

Travel: Andheri (E) to Shirpur

Bus No: TN 56 E 9454. Volvo 9400 Multi Axle sleeper coach.

Inside ambiance of the coach by Verma, Bhopal.

Seat / Berth no: SL 15 (Lower single berth on the left in third row. In all 6 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Verma Travels, Bhopal

Body built at: Azad, Banglore

Travel Time: 7 hours 48 minutes (22/08/2015 19.10 to 23/08/2015 02.58)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend:  5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 4  

2.  Air conditioning: 4

3.    Suspension: 3   

(Multi axle Volvo could had been with better suspensions. I think the suspensions are not maintained for this oldie. I felt a few bumps on the road during travel. This time lesser bumps were felt as my berth was one row ahead of the previous one I travelled.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 4

7.    Punctuality in timings: 4  

(Started 30 minutes late and and attempted to make up the lost time.)

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. LCD Tvs were also with sufficiently big screen and were working. Wi Fi and GPS services with the bus were working. Nice quality of blankets. Toilet was provided for both genders inside the bus.)

9. Inside ambience of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 3

  (It stops for dinner at Hotel Atithi, near Padgha, Bhivandi. It charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness and taste at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 38 /50 (76 %)

This bus again managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time. In return journey this bus lost some of its grades just because of selection of poor place for place of dinner.)

5) Date: 28/08/2015 and 28/08/2015

Travel: Shirpur to Andheri (E)

Bus No: MP-41 / P 2777. Ashok Leyland Viking model. Sleeper coach.

Seat / Berth no: 14 (Lower double berth on the right in third row. In all 5 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Citizen Travels, Indore

Body built at: VEERA, Banglore

Travel Time: 7 hours 30 minutes (28/08/2015 01.35 to 28/08/2015 09.05)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend: 5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 4

(Extremely comfortable bus. It did not let us feel the road at all. Great build quality. Only point it lost from getting perfect 5 was the height of the lower single berths. It was not sufficient for an average person to sit during day time comfortably. )

2.  Air conditioning: 4

3.    Suspension: 5 

(Better than multi axle Volvos on this route.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 5

7.    Punctuality in timings: 3  

(Started 1 hour 30 minutes late )

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. LCD Tvs were also with sufficiently big screen and were working. Nice quality of blankets.)

9. Inside ambience of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 2

  (It stops for morning tea at an extremely shabby place, near Padgha, Bhivandi. It charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness  at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 39 /50 (78 %)

This bus managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time just because of comfort in travel.

6) Date: 19/09/2015 and 19/09/2015

Travel: Shirpur to Andheri (E)

Bus No: MP-13 / TA 5555. Ashok Leyland Viking model. Sleeper coach. (Actually the scheduled bus was MP 41 / P 2777 but it was changed at the last moment for maintenance purpose.)

Seat / Berth no: 9 (Lower single berth on the left in second row. In all 5 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Citizen Travels, Indore

Body built at: SUTLEJ Coach and Body builders, Patiala.

Travel Time: 8 hours 00 minutes (19/09/2015 01.30 to 19/09/2015 09.30)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend: 5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 5

(Extremely comfortable bus. Though an old one, it did not let us feel the road at all. Great build quality.

2.  Air conditioning: 4

3.    Suspension: 5 

(Better than multi axle Volvos on this route.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 5

7.    Punctuality in timings: 3  

(Started 1 hour 30 minutes late )

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. LCD Tvs were also with sufficiently big screen and were working. Nice quality of blankets.)

9. Inside ambience of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 2

  (It stops for morning tea at an extremely shabby place, near Padgha, Bhivandi. It charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness  at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 40 /50 (80 %)

Though old, this bus managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time just because of comfort in travel.

7) Date: 19/09/2015 and 20/09/2015

Travel: Andheri (E) to Shirpur

Bus No: TN 56 E 9454. Volvo 9400 Multi Axle sleeper coach.

Seat / Berth no: SL 14 (Lower single berth on the left in second row. I all 6 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Verma Travels, Bhopal

Body built at: Azad, Banglore.

Travel Time: 9 hours 10 minutes (19/09/2015 18.50 to 20/08/2015 04.00)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend: 5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 4  

2.  Air conditioning: 4

3.    Suspension: 3   

(Multi axle Volvo could had been with better suspensions. I think the suspensions are not maintained for this oldie. I felt a few bumps on the road during travel. This time lesser bumps were felt as my berth was one row ahead of the previous one I travelled.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 4

7.    Punctuality in timings: 3

(Started only 20 minutes late but reached almost 1 hour 30 minutes late.)

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. LCD Tvs were also with sufficiently big screen and were working. Wi Fi and GPS services with the bus were working. Nice quality of blankets. Toilet was provided for both genders inside the bus.)

9. Inside ambiance of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 3

  (It stops for dinner at Hotel Atithi, near Padgha, Bhivandi. It charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness and taste at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 37 /50 (74 %)

This bus again managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time. In return journey this bus lost some of its grades just because of selection of poor place for place of dinner and failure to make up the delay.)

8) Date: 10/10/2015 and 10/10/2015

Travel: Shirpur to Thane (Majiwada Jn.)

Bus No: UP 75 / M 3552. TATA 1510 Cummins  Sleeper coach.

Seat / Berth no: 15 (Lower single berth on the left in third row. In all 5 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: Hans Travels, Indore

Body built at: Indore

Travel Time: 7 hours 10 minutes (10/10/2015 12.20 to 10/10/2015 07.30)

Distance: 390 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend: 5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 4  

2.  Air conditioning: 3 (The Air Conditioning vents were not at all user friendly. One had to call the coach attendant to open and close it quite often.)

3.    Suspension: 5   

(Though an old bus but the suspensions were excellent. We hardly felt the road beneath.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 4

7.    Punctuality in timings: 4

(Started only 30 minutes late but managed to make up the delay.)

8. Essential amenities inside bus: 4

(Charger points were in working condition. Blankets were provided. Quality of blankets was average. Toilet was provided only for ladies inside the bus.)

9. Inside ambiance of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: NA

  (It did not stop for morning tea.)

Overall ratings: 36 /45 (80 %)

Surprisingly this bus managed to get distinction grade marks.

Commenets: Decided to try the same travel bus on this route for another time.  It was poor selection by me this time on Red Bus. Instead of a bus destined for Borivali, I selected bus destined for Dadar and hence had to break my journey to Andheri at Thane and then proceed.

9) Date: 10/10/2015 and 11/10/2015

Travel: Andheri (E) to Shirpur

Bus No: KA - 01 / AA 6840. VOLVO BR 9 Multi Axle Sleeper coach.

Seat / Berth no: C-5 (Lower single berth on the left in third row. In all 6 rows of berths for passengers. One row of two berths perpendicular to the motion of the bus for Drivers rest)

Bus operator: NEETA Travels, Mumbai

Body built at: Kardar Ramdev Coach Body builders, Pune

Travel Time: 8 hours 40 minutes (10/10/2015 19.30 to 11/10/2015 04.10)

Distance: 430 kms. (Approximately)

Ratings and reviews

Legend: 5- Excellent          4-very good           3-average              2-below average

1- poor

1.    Seat or berth comfort: 2

(Not at all comfortable berths. Volvos built by Kardar Ramdev are extremely uncomfortable. This is my second experience of travel in such a coach. First was the experience in Volvo 9400 by Khurana Travels from Sangola to Nagpur in October 2012. It was equally annoying experience.) 

2.  Air conditioning: 2

(The Air Conditioning vents were located at one end of the berth. For Verma travels Volvo the air conditioning vents are well distributed along the length of the bus. In this case, it was a poor planning of air conditioning console at one end of the berth.)

3.    Suspension: 1   

(Hard to believe that one is travelling in a multi axle Volvo. Poor maintenance of suspensions. Felt every tiny pothole on the road.)

4.    Cleanliness: 4 

5.     Staff behavior with passengers: 4

6.     Driving: 1

(Extremely poor. Acceleration and braking was always exceeding passenger comfort levels. There were only 9 passengers in a coach of capacity 36 and no one complained but it was not at all comfortable.)

7.    Punctuality in timings: 2

(Started 1 hour late. Never informed passengers. When contacted the call centre for information on any delays, I was assured that the bus is dot on time. But ultimately it was a wait  for almost 1 hour at a place where NEETA has an office but do not provide the basic facilities like comfortable sitting place to the passengers boarding from there. One has to stand and wait. No excuse for ladies and children from this silly rule. It never tried to make up for the delay.)

8. Essential amenities inside bus: 2

(Charger points were broken but fortunately in working condition. Blankets were provided. Quality of blankets was below average. )

9. Inside ambiance of the coach: 4

10.   Selection of Places to stop for dinner / morning tea etc: 3

  (It stops for dinner at Hotel Pushkar Mela, near Padgha, Bhivandi. It also charges exorbitantly to the passengers for the food. Cleanliness and taste at this point is fairly below average.)

Overall ratings: 25 /50 (50 %)

This bus hardly managed to get passing marks. Forget about first class and distinction class.

Commenets: Decided never to try the same travel bus on this route for another time.  NEETA travel has continued to disappoint me once again. First experience of NEETA Volvo (53 seater B 7 R VOLVO with 13 cramped rows, instead of normal 10,was the first agonizing experience by me in 2004 for travel from Shirdi to Mumbai. I will never prefer this operator again.)

By the way, I generally used to book tickets on Wednesday for my travel on Friday. On Thursday, I used to get discount offers from Red Bus. This week, I have decided to book only after receiving discount offers and I punched the bonus code offered by Red Bus to me. But it did not work. I will not book by Red Bus. Instead I will definitely prefer the travel company website to book my ticket.