Monday, October 19, 2020

काही श्रेष्ठ भागवत (धृव)

 धृवबाळाचे चरित्र आपण सगळ्यांनीच आपापल्या बालपणी ऐकलेले आहे. उत्तानपाद राजा, त्याच्या दोन राण्या, सुरूचि आणि सुनीती. सुरूचि आवडती तर सुनीती नावडती. आणि मग धृवाचा पित्याच्या मांडीवर बसण्यावरून झालेला अपमान. त्याने वनात जाऊन देवर्षि नारदांच्या उपदेशानुसार केलेली तपश्चर्या आणि भगवंत त्याजवर प्रसन्न होऊन त्यांनी दिलेला वर आणि त्यामुळे धृवाला तारांगणात मिळालेले कायमचे आणि अढळ स्थान. 

पण श्रीमदभागवतात याहीपेक्षा अधिक धृवाचे चरित्र आलेले आहे. अवघ्या पाच वर्षांचा बालक अपमान सहन न होऊन वनात जायला निघाल्यावर देवर्षि नारदांनी त्याला पहिला उपदेश हा मान अपमानाच्या पुढे जाण्या-या अशा वैराग्याचा केलेला आहे. श्रीगजाननविजय ग्रंथात गजानन महाराजांनी जसा बाळाभाऊंना "अरे, जन्मे न कोणी, मरे न कोणी" या ओवीत जो वैराग्यपूर्ण उपदेश केलेला आहे, तसाच. पण तरीही धृवबाळाने त्यांचे म्हणणे ऐकले नाही तेव्हा भगवत्प्राप्तीसाठी "ओम नमो भगवते वासुदेवाय" या मंत्रपठणाचा उपदेश करून देवर्षि नारद तिथून निघून गेलेले आहेत.

धृवबाळाने पाच वर्षे तपश्चर्या करून भगवंतांना सगुण स्वरूपात प्राप्त करून घेतले आणि त्यांच्याकडून "अ च्युती" चा वरही प्राप्त केला पण नंतर त्याला वैराग्य प्राप्त झाले आणि देवर्षि नारदांचा पहिलाच उपदेश न ऐकल्याबद्दल पश्चात्ताप झाला. "ज्या भगवंताला अनेक योगी, मुनी, साधक हजारो वर्षांच्या तपश्चर्येनंतरही प्राप्त करू शकत नाहीत त्याला मी अल्पशा तपाने प्राप्त केले पण त्यानंतर जे मागितले ते कधी ना कधी नष्ट होणारे सुखच मागितले. शाश्वत स्वरूपाच्या त्याच्या पदकमलांशी अतूट नाते मागायला मी विसरलो." अशी धृवाची भावना झाली आणि तो विषण्ण झाला. भागवतकार सांगतात की या आत्मसाक्षात्कारानंतरच धृवाची खरी उन्नती सुरू झाली. तो वैराग्याने वागत राहिला आणि त्या वैराग्यानेच परम पदाला प्राप्त झाला. 



परम पूजनीय ब्रम्हचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांचा एक दृष्टांत आहे. आई घराच्या कामात, व्यापात असली आणि तिचे मूल रडत असले की पहिल्यांदा ती मुला समोर खेळणी वगैरे टाकून त्याला रमविण्याचा प्रयत्न करते. तो जर त्या खेळण्यांमध्ये रमला तर ती पुन्हा आपले घरकाम आणि इतर व्याप सांभाळायला मोकळी होते. पण ते मूल खेळण्यांमध्ये न रमता जर "आईच हवी" म्हणून भोकाड पसरत राहिले तर त्याला कडेवर उचलून घेण्याशिवाय तिच्याकडे पर्याय नसतो. तसेच भक्ताचे व्हायला हवे. भगवंत आपल्यामागील उपाधी टाळण्यासाठी भक्तांना या जगतातील अनेक सुखे प्रदान करतो, अनेक भौतिक खेळण्यांमध्ये त्याचे मन रमविण्याचा प्रयत्न करतो. पण भक्ताने या गोष्टींमध्ये न रमता जर भगवत्प्राप्तीचाच ध्यास घेतला तर भगवंताला आपले सान्निध्य भक्ताला द्यावेच लागते.  

म्हणूनच मनाच्या श्लोकांमध्येही समर्थांनी 

धुरू लेकरु बापुडे दैन्यवाणे। कृपा भाकितां दीधली भेटी जेणे ॥ 

चिरंजीव तारांगणी प्रेमखाणी। नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ॥ 

असे या भगवत्भक्ताचे वर्णन केलेले आहे.

प्रत्यक्ष भगवंताच्या दर्शनापेक्षाही मनातील वैराग्यानेच एखादा मनुष्यप्राणी श्रेष्ठपद प्राप्त करू शकतो या शिकवणुकीसाठी हे धृवचरित्र श्रीमदभगवतात आलेले आहे. "ज्ञान विराग भक्तिसहितम, नैष्कर्म्यम आविष्कृतम" हे श्रीमदभागवताचे ब्रीद खरे करणारा श्रेष्ठ भागवत धृवबाळ.

- प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर यांचे चिंतन (आश्विन शुद्ध तृतीया, १९/१०/२०२०)

या लेखमालेला नावासकट किंवा कसेही भरपूर शेअर करावे ही नम्र विनंती. चांगले विचार भरपूर भगवतभक्तांपर्यंत पोहोचावेत आणि वैराग्याचा प्रसार व्हावा हा हेतू या लेखमालेमागे आहे. तसेही ही लेखमाला म्हणजे भगवान व्यासांच्या विचारांची माझ्या मेंदूने केलेली फ़क्त प्रोसेसिंग आहे. (व्यासोच्छिष्टम जगत सर्वम) 

आणि तो मेंदू तरी "माझा आहे" असे मी का म्हणावे ? तोसुद्धा भगवंताच्या कृपाप्रसादानेच माझ्या देहात आलाय. त्यामुळे ही लेखमाला म्हणजे "त्वदीय वस्तू गोविंदम, तुभ्यमेव समर्पये" अशी माझ्या मनाची अवस्था झालेली आहे.

तुझेच देणे तुलाच अर्पण.



Sunday, October 18, 2020

काही श्रेष्ठ भागवत (लेखमाला)

 श्रीमदभागवतात भगवंताच्या आणि काही श्रेष्ठ भगवतभक्तांच्या चरित्रांचे वर्णन आलेले आहे. तसा श्रीमदभागवत हा ग्रंथच माणसाच्या मनात वैराग्य उत्पन्न करणारा आहे. "तत्र ज्ञानविराग भक्तिसहितम, नैष्कर्म्यम आविष्कृतम" हे तर स्वतः श्रीमदभागवताचे चतुःश्लोकी भागवतातील वर्णन आहे. त्यातल्या कथा केवळ पुराणकथा नाहीत तर त्याचे नीट परिशीलन केले तर श्रोता, वक्त्यांच्या मनात तीव्र वैराग्य उत्पन्न करण्याची ताकद त्या कथांमध्ये आहे. त्यादृष्टीने श्रीमदभागवत हा एक प्रासादिक ग्रंथ आहे. 

त्यात एकूण व्दादश स्कंध (खंड) आहेत. त्यातल्या दशमस्कंधात भगवान श्रीकृष्णाच्या चरित्राचे एकूण ९० अध्यायांमध्ये विस्तृत वर्णन केलेले आहे. ते दशमस्कंधचरित्र ऐकताना सदभक्तांची अवस्था अगदी भावविभोर होऊन जाते, भक्तांचे हृदय त्या परमात्म्याच्या लीलांच्या नुसत्या श्रवणाने भरून येते आणि म्हणूनच दशमस्कंधाला श्रीमदभागवताचे हृदय असे म्हटले जाते.

एकादश स्कंधात मात्र भगवंताने भक्ताबरोबर केलेली तत्वचर्चा आहे. त्यात ज्ञान आणि त्यातून प्राप्त होणारे वैराग्य आहे. एकादश स्कंधाची भाषा आणि त्यातला आशय कळायला कठीण आहे आणि म्हणूनच आपल्यासारखे सर्वसामान्य भक्त दशमस्कंधाचा अधिकाधिक आनंद घेताना दिसतात. श्रीमदभागवतकथेचे कलियुगातले बहुतांशी प्रवचनकारही दशमस्कंध सांगताना विशेष खुलतात आणि श्रोतृवर्गाच्या आनंदमहोत्सवात स्वतः बुडून जातात असे आपल्याला पहायला मिळते.





श्रीमदभगवतगीतेतही प्रत्यक्ष भगवंतांनी "ज्ञानाने मी प्राप्त होईन पण भक्तीने मी अधिक लवकर, कमी प्रयासाने प्राप्त होईन" असा उपदेश केलेला आहे. सर्वसामान्य भक्तांना भगवंताच्या लीलांचे नुसते श्रवण आणि कीर्तन यामुळे पाच हजार वर्षांनंतरही उचंबळून येते आणि म्हणूनच या भारतभूमीवर हे भक्तीचे बीज अगदी खोलवर रूजल्या गेले आहे असे मानले पाहिजे.


श्रीमदभागवतात तर खूप सा-या भगवतभक्तांच्या चरित्राचे वर्णन आलेले आहे. पण त्यात धृव, प्रह्लाद, सुदामा आणि श्रीशुकदेवजी यांच्या चरित्र वर्णनाला अधिक जास्त महत्व आहे. श्रीशुकदेवजी यांच्या चरित्राला तर इतके महत्व आहे की श्रीमदभागवताच्या संहितेत त्यांचा उल्लेख "श्रीशुकदेवजी" असाच आलाय. संहितेत फ़क्त भगवंतांचा उल्लेख "श्रीभगवान" असा आलाय आणि त्यांच्यानंतर श्री शुकदेवांचाच असा उल्लेख आलाय.


या चार चरित्रांनाच इतके महत्व का प्राप्त झालेय ? याचा अधिक खोलात जाऊन विचार करताना आपल्या लक्षात येईल की या चौघांचीही चरित्रे श्रीमदभागवताच्या मूळ हेतूशी अत्यंत पूरक आणि श्रीमदभागवताचे ब्रीद पोषक अशी आहेत. "ज्ञान विराग भक्तिसहितम, नैष्कर्म्यम आविष्कृतम" हे श्रीमदभागवताचे ब्रीदवाक्य आहे आणि तीच त्या ग्रंथाची फ़लश्रुतीही आहे. श्रीमदभागवत वाचायचे ते वैराग्य मनात यावे म्हणूनच. "विगतः रागः यस्मान सः विरागः" अशी वैराग्य शब्दाची फ़ोड होईल. या सृष्टीतल्या कुठल्याची चर आणि अचर गोष्टीत ज्याचे रमणे संपले तो विरागी पुरूष. एका भगवंतावाचून सृष्टीत दुसरे कुणीही नाही हे ज्याला जाणवले तो विरागी माणूस.


मग धृव, प्रह्लाद, सुदामा आणि श्रीशुकदेवजी यांच्या चरित्रात हे वैराग्य कसे आहे ? याचा आपण क्रमशः विचार करूयात.


- प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर यांचे चिंतन (आश्विन शुद्ध व्दितीया, १८/१०/२०२०)


या लेखमालेला नावासकट किंवा कसेही भरपूर शेअर करावे ही नम्र विनंती. चांगले विचार भरपूर भगवतभक्तांपर्यंत पोहोचावेत आणि वैराग्याचा प्रसार व्हावा हा हेतू या लेखमालेमागे आहे. तसेही ही लेखमाला म्हणजे भगवान व्यासांच्या विचारांची माझ्या मेंदूने केलेली फ़क्त प्रोसेसिंग आहे. (व्यासोच्छिष्टम जगत सर्वम) 

आणि तो मेंदू तरी "माझा आहे" असे मी का म्हणावे ? तोसुद्धा भगवंताच्या कृपाप्रसादानेच माझ्या देहात आलाय. त्यामुळे ही लेखमाला म्हणजे "त्वदीय वस्तू गोविंदम, तुभ्यमेव समर्पये" अशी माझ्या मनाची अवस्था झालेली आहे.

तुझेच देणे तुलाच अर्पण.


पिस्ता : एक उपेक्षित सुकामेवा आणि त्याचे पुरण, sorry पुराण.

 तुमच्या आमच्यासारख्यांच्या घरात बदाम, अक्रोड, किसमिस, काजू आदि सुकामेवा आपण नियमितपणे आणत असतोच.

पण पिस्ता हे त्या सुकामेव्याचेच भावंड आपल्याला फारसे प्रिय नाही. कुणी सवयीने दर महिन्याच्या किराण्यात पिस्ता आणत असल्याचे उदाहरण विरळा.
आमच्या बालपणी पिस्ता हे नाव आम्ही केवळ पिस्ता कुल्फी आणि पिस्ता आईसक्रीम पुरतेच ऐकले होते. खूप वर्षांनी खरा पिस्ता पाहिला आणि दोन गैरसमज दूर होऊन खालील शहाणपण आले.
१. पिस्ता गडद हिरव्या रंगाचा नसतो. केवळ हिरव्या / पोपटी रंगातली एक छटा त्यात असते. ती सुध्दा अगदी १० %. त्यामुळे पिस्ता कुल्फी आणि पिस्ता आईसक्रीममधे जो रंग असतो तो कृत्रिमच असतो.
२. पिस्त्याची किंमत लक्षात घेता १ लीटर आईसक्रीममध्ये १० ग्रॅम जरी पिस्ता या कंपन्या घालत असल्यात तरी भरून पावलो म्हणायचे.
पण हा सुकामेवा बिचारा दर महिन्याच्या किराण्यात एवढा दुर्लक्षित का ? या प्रश्नाचे उत्तर मात्र मिळालेच नाही. लोक खजूर आणतात, अंजीर आणतात पण मोठ्या हौसेने पिस्ता खरेदी करणारी मंडळी फारशी दिसत नाहीत हो.
बर, संध्याकाळच्या अपेयपानाशी याचा संबंध असल्याने हा दुर्लक्षित आहे म्हणावे तर याचाच सख्खा भाऊ काजू हा त्या अपेयपान करणार्यांचा अधिक कट्टर सोबती आहे. (आणि याचा दूरचा गरीब चुलत घराण्यातला शेंगदाणा सुध्दा). पण तरीही महिन्या दोन महिन्याला "खिरीत टाकायला, लाडवांना लावायला" म्हणून काजू घरी येतातच आणि शेंगदाणे तर स्वयंपाकघराचा अविभाज्य घटक आहे. त्यामुळे अपेयपानाचा पिस्त्याच्या बहिष्काराशी संबंध नसावा.
तसेही संध्याकाळीच नव्हे तर कुठल्याही वेळी अवेळी होणारे अपेयपान आजकाल आपण (दुर्दैवाने) स्वीकारले आहेच. नव्हे त्यात आपण धन्यता मानू लागलोय. हे अपेयपान न करणारा, मागास, बूर्झ्वा आणि मैत्रीस नालायक ठरतोय, असो. तो वेगळा विषय आहे.
पिस्त्याच्याच, बिचार्याच्या नशीबी अशी उपेक्षा का यावी ? हा मला छळणारा प्रश्न आहे. रंग आणि चवीतही बर्यापैकी निर्गुण निराकार असलेला बिचारा पिस्ता. याला चित्ताकर्षक रंग नाही की जिभेवर ठेवल्याठेवल्या जाणवेल अशी चवही नाही.
पिस्त्याचे पुरण भरलेल्या मिठायांचे वर्णन ३० वर्षांपूर्वी साहित्यातून वाचले होते. आता ते पिस्त्याचे पुरण कुणी हौसेने करत असेल असे वाटत नाही.
थोडक्यात काय ? वपु काळे म्हणतात त्याप्रमाणे लोक तुमची दखल दोन प्रकारे घेतात.
अ) तुमच्याकडे लोकांवर भरपूर उपकार करण्याची ताकद हवी.
किंवा
आ) तुमच्याकडे लोकांना भरपूर उपद्रव देण्याची तरी ताकद हवी.
बिचार्या पिस्त्याकडे उपद्रवाची ताकद तर खचितच नाही. (परमेश्वराने निर्माण केलेल्या कुठल्याही नैसर्गिक वस्तूत ही उगाचच उपद्रवाची प्रवृत्ती नाही.) आणि त्याचे नक्की उपकार काय आहेत हे अजून मानवांना पूर्णपणे कळलेले नाहीत.
त्यामुळे पिस्ता हा मध्यमवर्गियांसारखाच उपेक्षित राहणार हे उघड आहे.
- बालपणी आजोळी, चंद्रपूरला, चारोळ्यांचे पुरण खाल्लेला आणि म्हातारपणी पिस्त्यांचे पुरण खाण्याची मनिषा बाळगणारा,
कुठल्याही चवीचे आईसक्रीम सारखेच प्रिय असलेला
"श्रीमंत रामचंद्रपंत"
पण मध्यमवर्गीय राम.

Saturday, October 17, 2020

जयजय स्वसंवेद्या.

 परमेश्वराचे स्वरूप वर्णन करताना ज्ञानोबामाऊलीने पहिल्याच ओवीत "जयजय स्वसंवेद्या" ही संज्ञा वापरली आहे. जो भगवंत (जे परमतत्व) भक्तांना स्वतःच्या संवेदनांव्दारे ओळखू येईल असा आहे, तो स्वसंवेद्य. 

भगवंताला जाणण्याकरिता इतर कुठलाही मार्ग नाही. हा ज्याच्या त्याच्या स्वतःच्या अनुभवाचा आणि स्वतःच्या जाणिवेचा प्रश्न आहे. किती सोपी आहे नं भगवंताला जाणणे ?

पण आपण प्रांजळ विचार केला तर आपल्या लक्षात येईल की हे सगळ्यात कठीण आहे. जगातल्या सगळ्या गोष्टींवर आपण आपला ताबा मिळवू शकतो पण आपले मन आपल्या ताब्यात येणे ही दुरापास्त गोष्ट आहे. आणि त्या मनाच्या संवेदनेनेच भगवंताला ओळखायचे आहे. मग आपल्यासारख्या साधकांची so near yet so far अशी अवस्था भगवंताबाबत झाली नाही तरच नवल.


महालक्ष्मी देवी, मुंबई.

याठिकाणी आपल्या सदगुरूंची भूमिका येते. आपल्याला भगवंत जाणून घेण्याच्या मार्गावर, आपले मार्गदर्शक म्हणून, आपले सदगुरू उभे असतात. त्यांनी ते तत्व जाणले असते. त्या तत्वाचा अनुभव घेतलेला असतो. आणि आपल्यालाही तो अनुभव मिळावा म्हणून त्यांची सगळी धडपड असते. बर हा बाह्य अनुभव असता तर त्यांनी आपल्यासाठी तो रेडीमेड आणून दिलाही असता पण हा अनुभव प्रत्येकाच्या अंतरात्म्याने घ्यायचा आहे. म्हणून खरे सदगुरू आपल्या भक्ताचे  मन, भक्ताचा अंतरात्मा, भगवंत जाणण्यायोग्य बनविण्यासाठी प्रयत्न करीत असतात.

भक्ताची एकदा पूर्ण श्रद्धा आपल्या सदगुरूंवर बसली आणि त्यांनी दाखविलेल्या मार्गाने तो काटेकोरपणे चालायला लागला की एका क्षणी त्याला जी अनुभूती येते तो आपल्या अंतःकरणाचा थरकाप उडवणारी असते. आपण ज्या परब्रम्हाच्या, भगवंताच्या शोधात आजवर आपल्या गुरूंच्या मार्गदर्शनाने चाललो आहे, ते परब्रम्हतत्व म्हनजे दुसरे तिसरे कुणीही नसून आपले सदगुरूच आहेत. 

आणि याहूनही पुढल्या टप्प्याची उत्कट जाणीव म्हणजे, भक्त सदगुरूंचे स्वरूप जाणल्यानंतर स्वतःच सदगुरूरूप होतो. "विठ्ठलाच्या संगे तुका बिघडला, तुका बिघडला तुका विठ्ठलची झाला" ही तुकाराम महाराजांची अनुभूती याच पठडीतली आहे, नाही ?



माझे सदगुरूकुळ

तयार आहात सगळे ही अनुभूती घ्यायला ? फ़क्त ही अनुभूती अंतरात्म्याने घ्यायची आहे, बाह्यांगाने कुणाला कळणार नाही, दाखवताही येणार नाही. स्वसंवेद्य असा हा अनुभव प्रत्येकाने स्वतःच्याच अंतर्मनाने घ्यायचा आहे, अनुभवायचा आहे.

- प्रा. राम प्रकाश किन्हीकर यांचे चिंतन, आश्विन शुद्ध प्रतिपदा, १७/१०/२०२०.

(कृपया लेखकाच्या नावासकट लेख शेअर करावा ही नम्र विनंती.) 

व्हॉटसॅप कवी आणि पाताळविजयमचा मद्रासी राक्षस.

 प्रिय मराठी व्हाॅटसॅप कवींनो,

(आणि शहानिशा करण्याची इच्छा न बाळगता त्या शिळ्या उसन्या भावना फाॅरवर्ड करणार्यांनोही),
अरे तुमच्या टुकार कविता पुल आणि वपुंच्या नावावर खपवू नका.
ठीकाय, मी समजू शकतो. आपली अती भंगार भावना आणि तितकेच टुकार शब्द वापरून उतरलेली अभिव्यक्ती नाकारून वाचक (शाब्दिक का होईना) हाणतील ही तुमची भीती मी समजू शकतो. पण एखाद्या कवीला त्याच्या अती भंगार कवितेसाठी हाणल्याचा (महाराष्ट्रात तरी) इतिहास नाही.
तेव्हा, पुल आणि वपु या नावांच्या ढालीमागे दडणे थांबवा. खर्या नावाने येऊदेत तुमच्या कोमट अभिव्यक्तीच्या कविता.
बाकी व्हाॅटसॅप हे माध्यम स्वतःजवळ नसलेली, पण इकडून तिकडून ढापलेली, उसनी विद्वत्ता मिरवायला अत्यंत सोयीचे आहे. एकतर कुणी गांभीर्याने वाचत नाही. नुसते इकडून तिकडे फाॅर्वर्ड करतात.
बाकी तुमच्या ज्ञानात मराठीत पुल आणि वपु हे दोन लेखक "कवी" म्हणून असावेत यातच तुमची दळभद्री प्रतिभा दिसतेय.
वाचन वाढवा रे. बोरकर, बी, पाडगावकर, करंदीकर, बापट, नारायण सुर्वे इत्यादी नावे ऐकलीत का कधी ?
— एखादी अत्यंत टुकार अभिव्यक्ती पुल किंवा वपुंच्या नावावर खपवलेली पाहताना त्या कवीला मोठ्यात मोठ्या ग्राइंडरमध्ये टाकून ते ग्राइंडर फिरवण्याची इच्छा असणारा "पाताळविजयम" चा मद्रासी राक्षस के. रामकुमारा.

Friday, October 16, 2020

लग्न, नर्व्हसनेस आणि बदललेला जमाना: एक समाजशास्त्रीय अभ्यास.

 पयले (म्हंजे जुन्या जमान्यात) काय होये, का लगन होऊन सासरी जा लागते म्हनल का होनार्या सुनेचा, बिचारीचा, जीव कसामुसाच होये.

आता पोराच लगीन ठरल म्हनल का सासूच कशी वातडल्यावानी होते माय !
का करा बाप्पा आता ! का दिस आले हाये पाह्यजा तुमीच.
— वैदर्भीय समाजशास्त्राचे प्रख्यात (बाकी फारसे कुणाला अजून माहिती नाहीयेत म्हणा ते.) इब्लीस अन ईच्चक अभ्यासक रामराव.

Thursday, October 15, 2020

Analysis and design : A relationship

 " Analysis is the first step in design "

Though true for Civil Engineering, it is inapplicable for life.
The one who analyzes less about life, the same person is more into designing it and extracting happiness out of it.
There is not a single example of a happy philosopher.
- Ram Kinhikar,
(Professor in Structural Analysis and student in life designing.)